"Далаhа" - айар куттаах ыччат интернет-сурунаала

Ыстатыйалар

«Көмүөл» бастакы күрэһэ бар дьон болҕомтотун тарта

"Быара суохтар" көр-күлүү бөлөҕө күрэскэ анаан видеоҕа уһуллуу кэмигэр

07.07.2020

«Көмүөл» бастакы күрэһэ 

бар дьон болҕомтотун тарта

Сахабыт сиригэр хоһоон суруйуон баҕалаах олус элбэх. Ордук бассаап үөдүйүөҕүттэн дьон араас иэйиитин, үөрүүтүн-хомолтотун, баҕа санаатын, олоххо көрүүтүн хоһоонунан суруйан ыытар идэлэннэ. Ол суруйууну барытын хоһоон эбэтэр уус-уран айымньы диир сатаммат. ҮЧҮГЭЙ ХОҺООН айылҕаттан бэриллибит дьоҕуртан эбэтэр утумнаах дьарыктан, дьаныардаах үөрэхтэн, дириҥ билииттэн тахсан кэлэр.

«Көмүөл» кинигэ кыһата хоһоон суруйуон баҕалаах дьону булар, кинилэри көҕүлүүр уонна таһымнарын үрдэтэр туһугар бастакы хардыыны оҥорон, бэс ыйын 15 күнүттэн 25 күнүгэр диэри ыһыах туһунан хоһоону уус-уран ааҕыыга видеонан күрэс тэрийэн ыытта. Кыттааччылар дьиҥ таһымнарын быһаарар туһугар күрэс биллэриитигэр хоһооҥҥо да, ааҕыыга да ханнык ирдэбил баара ыйыллыбатаҕа. Кыттааччы уус-уран ааҕыы диэн хайдах буолуохтааҕын, видеоҕа тугу таҥнан-саптан, хайдах туптан-хаптан уһуллуохтааҕын бэйэтэ быһаарыахтаах этэ. Ол онтон кини уус-уран ааҕыы диэн тугун төһө өйдүүрэ, хайдах сыһыаннаһара тахсан кэлиэхтээх этэ. Күрэс сүрүн уратытынан кыттар усунуоһа уонна куоластааһына суоҕа буолбута. Кэлбит видеолар тэрилтэ @kemyel_kinige_kwhata диэн ааттаах инстаграм ситимигэр дьон дьүүлүгэр тахсыбыттара. Кыайыылаахтары биллэрии бэс ыйын 28 күнүгэр буолбута.

Күрэс 20 кыттааччылаах ааста. Үгүстэр бэйэлэрэ айбыт хоһооннорун ааҕан видеоҕа уһулан ыыппыттара. Кыттааччылар ааҕыыларын «Көмүөл» кинигэ кыһатын 4 киһилээх Дьүүллүүр сүбэтэ: биир биллэр хоһоонньут, икки литератураны чинчийээччи уонна биир телевидение үлэһитэ көрөн, истэн, ырытан хас киритиэрий ахсын 3-10 диэри баал туруорбуттара. Ол бааллары холбоон үс бастыҥ уонна икки биһирэммит ааҕааччыны талбыттара. Сорох кыттааччыларга, куоластааһын буолбат диэбит үрдүнэн, дьон аныгы кэм үөрүйэҕинэн куоластыы турбута. Ол күрэс түмүгүн таһаарыыга туох да суолтата суох этэ.

Биллэрин курдук, хоһоону уус-уран ааҕыы таһыма хоһоон төһө хомоҕойуттан уонна ааҕааччы сатабылыттан, дьоҕуруттан, куолаһыттан быһаччы тутулуктаах. Ол иһин Дьүүллүүр сүбэ ааҕыылары үс сүрүн киритиэрийинэн: хоһоонунан айымньы тутулун, хоһоонунан айымньы тылын-өһүн, айымньы ис хоһоонун ааҕан тиэрдии сатабылын көрөн сыаналаата. Кыттааччылар баалларын ахсаана тэҥнэһэр түгэнигэр ааҕааччы ыһыах туһунан хоһоону төһө бэлэмнэнэн, хайдах туттан хаптан, төһө дорҕоонноохтук, чаҕылхайдык аахпытын көрбүттэрэ. Ыһыах биһиги томороон тымныылаах тыйыс кыһыны этэҥҥэ туораабыт үөрүүбүтүн кэрэһэлиир добун түһүлгэбит, өрөгөйдүүр күммүт буоларын быһыытынан ааҕааччы төһө иэйэн-куойан, өрө көтөҕүллэн аахпыта ордук суолталаммыта.

Ол түмүгүнэн ааптар Никонова Мария Романовна, ааптар Атласова Лариса Петровна уонна атын ааптар хоһоонун аахпыт "Быара суохтар" көр-күлүү бөлөҕө 2000 солкуобай харчынан уонна Борис Павлов «Сахалар» кинигэтинэн наҕараадаланнылар. Маны таһынан ааптар Дьячкова Прасковья Гаврильевна, ааптар Иванова Нюргустана Ивановна-Сыдьаайа 1000 солкуобай харчынан уонна «Саха төрүт өйдөбүллэрэ» кинигэнэн бириис туттулар. Хас биирдии кыттааччыга туоһу сурук уонна кинигэнэн бэлэх ананна.

Эһиги болҕомтоҕутугар Дьүүллүүр сүбэ күрэскэ кыттыбыт дьон айымньыларыгар оҥорбут бэлиэтээһиннэрин таһаарабыт. Кыттааччыларбыт уонна хоһоон суруйуон баҕалаах атын да дьон бу бэлиэтээһиннэри ааҕан бэйэлэригэр сөптөөх түмүк оҥостуохтара, үүнүөхтэрэ-сайдыахтара диэн эрэнэбит.

 

Раиса Дмитриевна Горохова-Туймаадаҕа:

- Айымньы тутула олус үчүгэй. Хоһооҥҥо түһүлгэ дьоно-сэргэтэ көстөр, үөрүүтэ-көтүүтэ арыллар. Ыһыах хартыынатын толору биэрэр тупсаҕай хоһоон. Ааптар таҥаһа-саба, ааҕар сирин көстүүтэ (фон), куолаһа, тэтимэ онуоха дьүөрэлии. Барыта сөп түбэһэр. Cүһүөх ахсаана тэҥ буолан, тэтими үөскэтэр (тоҕустуу сүһүөхтээхтэр). Рифма арааһын туттар (кэрискэ, пааралыы, кириэстии). “Күөрэгэй чыычаахпыт ырыата битийдэ” диэн сыыһа туттуу буолбут (үҥкүүлээн битийэр, сүрэх битийэ тэбэр). “Муҥутуур симэммит далбардар – муҥутаан симэммит далбардара” буолуон сөп.

 

Попов Егор Ильичка:

- Хоһоон 4 строфанан бүтүөн сөп эбит. 5-с строфа сымсатар. Ыһыах ахтылҕана иһиллэр, ыҥырар-угуйар ис хоһоонноох айымньы. Тутула тупсаҕай эрээри, сорох сирдэринэн хатылааһыннар арыый сымсатар курдуктар. Холобура, 2-3 cтрофаларга “күөх” диэн тыл элбэхтэ киирбит уонна 4 cтрофаҕа “ис кутум уонна ис санаам” диэнтэн биирин уларытан этиэм этэ. Ааптар ааҕара иэйиилээх, истэргэ үчүгэй. Дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ көстөр (аллитерация). Сорох тылга дорҕоону сыыһа туттуу баар (холобура, “түмсүөҕүҤ”).

 

Николаева Марта Тимофеевнаҕа:

- Хоһоон чочуллубута буоллар. Ыһыах Айыылардыын ситимнэһэр күн буоларын ыйар. Биир строфа иһигэр “күүтэн, күүтэбин” диэн биир олохтоох тыллары туттуута сымсатар. Сырдык иэйиилээх хоһоон. “Ыһыах – саха дьылҕата, ыһыах – саха сүргэтэ, ыһыах – саха тыына, ыһыах – олох уйгута” диэн бэртээхэй этиилэрдээх. Бу хоһоону сүһүөҕүн тэҥнээн, ити курдук чочуйан, тупсаран биэрдэххэ, өссө үчүгэй буолуох эбит. Холобур, мин ис хоһоонун уларыппакка эрэ маннык сааһылыам этэ:

 

Ыһыах ‒ саха сүргэтэ,

Ыһыах ‒ ис кут күүрүүтэ,

Ыһыах ‒ омук тыына,

Ыһыах ‒ олох дьоло.

 

Кыһыммытын тилэри

Ыһыахпытын күүтэбит,

Бэлэмнэнии-тэринии

Түбүктэрин сүгэбит.

 

Ол да иһин буоллаҕа

Айылҕабыт тиллэрэ,

Сир Ийэбит маанылаах

Симэхтэрин кэтэрэ.

 

Ыһыах ‒ саха дьылҕата,

Ыһыах ‒ олох аргыһа,

Айыылардыын ситимнээх

Алгыс түһэр үөрүүтэ.

Ааптар манна сөбүлэһимиэн да сөп. Үчүгэй тэҥнэбиллэри тэһитэ этэр хоһоонньукка сэргэх, сонун айымньылары баҕарабын.

Никифорова Наталья Николаевна-Сайыынаҕа:

- Ыһыах мааны аһын өрө тутар хоһоон. Наталья Николаевна хоһоонун тыла-өһө уурбут-туппут курдук, дорҕоонун дьүөрэлэһиитэ олус үчүгэй. Үһүс строфа күүһүрдүүлээх, күүрүүлээхтик түмүктэммитэ буоллар, ордук буолуох эбит дии санаатым. Бастакы строфаҕа “ыһыаҕы ыһыаҕыҥ” диэн ыҥырыы, иккискэ “алаадьыбыт астаныа”, онтон үһүскэ ону өссө күүркэтэн “үрүлүттүн, дэлэттин” диэн эбитэ буоллар, ордук сиппит-хоппут айымньы төрүөх курдук. Дорҕоон дьүөрэлэһиитин сокуонугар олоҕурар (аллитерация). Икки инники строфаҕа сүһүөх ахсаана тэҥ буолан тэтими үөскэтэр.

“Ыһыаҕын, ыһыаҕыҥ” диэн аат тылынан уонна туохтуурунан бэриллибит рифма строфаны киэргэтэр. Саҥыйахтаах алаадьы диэбитин иһин биир очкону эптим.

Дьячкова Прасковья Гаврильевнаҕа:

- Алгыс тыллаах хоһоон. Хоһоон саҕаланыытыгар нэһилиэк дьоно түһүлгэҕэ түмсэн эрэллэрэ бэркэ бэриллэн иһэн, ис хоһоонуттан халыйан хаалар курдук. Нэһилиэк дьикти үчүгэй ыһыаҕа эбэтэр ыһыах алгыһа хоһуллубут. Былыргы норуот ырыатын курдук үөрэ-дьүөрэ олугунан тахсан иһэр алгыс тыыннаах хоһоон. Бэйэтин жанрыгар сөп түбэһэр. Инники 19 строка оһуокай тэтиминэн барар. Истиэххэ олус кэрэ.

Иванова Нюргустана Ивановна-Сыдьаайаҕа:

- Ааҕааччы хоһоон бастакы тылларыттан үрүҥ түүҥҥэ оһуохай көрүн ааҕарга бэлэмнэнэр. Хомойуох иһин, хоһоон ис тутула ыһыллан хаалар. Хоһоон кэрчиктэргэ араарыллыбакка, биир күдьүс барара ордук эбит. Сурук бэлиэтигэр болҕомтону ууруохха. Биир күдьүс бара турар хоһоон, сорох сиринэн санаата түмүлүннэҕинэ, ордук тиийимтиэ буолуох эбит. Холобур, айылҕа кэрэтин, ыһыах туонатын, ыалдьыты ыҥырыыны түмүк санааларынан киэргэтэн кэбистэххэ. Ааҕыы айымньы ис хоһоонун тиэрдэр.

Евсеева Каджана Николаевна-Чэлгийэҕэ:

- Кэпсээн тылынан сурулубут истиҥ иэйиилээх хоһоон. Ааптар ол уратытын бэлиэтээн, ордук биирдии этиилэринэн субурҕалары наардыыр. Махтал, сүгүрүйүү иэйиилээх хоһоон. Кэпсээнинэн хоһооҥҥо майгынныыр. Баары дьиҥнээҕинэн ойуулаан көрдөрүү. Өссө туох эрэ сонун, уобарастардаан этиилэр уонна сурук бэлиэлэрин аттаран туруоруу ирдэниэхтэрин сөп эбит дии санаатым. Саха ханна да тиийдэр, өбүгэтин үгэһин тутуһара этиллэр. Сөҕүү-махтайыы, махтал тылларын тиэрдэр.

Ефимов Петр Николаевичка:

- Ыһыаҕы ыһыы өбүгэттэн кэлбит үтүө үгэс буоларын хоһуйар. Ыһыаҕы саха устуоруйатын кытта ситимниир сэргэх хоһоон, сорох сиринэн ыһыллар, сааһыланыан сөп курдук. Холобур, маннык чочуйуом этэ:

Эллэй Боотур аан бастаан (7)

Манна ыһыах ыспыта, (7)

Онтон ыла cахаҕа (7)

Ыһыах үгэс буолбута. (7)

Киэҥ Эҥсиэли туонатыгар (8)

Үс хочобут күүстээхтэрэ (8)

Илин-кэлин былдьаһаннар (8)

Түһүлгэни үөрдэллэрэ. (8)

 

Былыргыттан быйылгыга (8)

Эллэй үгэһэ салҕанар, (8)

Бэс ыйын уйгулаах ыһыаҕа (9)

Доҕоттоор, биһиэхэ салаллар. (9)

 

Илии илииттэн тутуһан (8)

Оһуокай тэбэн биэриэҕиҥ, (8)

Олоҥхоһут тойуктарын (8)

Күнү умна биһириэҕиҥ. (8)

 

Кыынньар уохтаах кымыһынан (8)

Аал уоппутун айах тутуох, (8)

Алгыс бастыҥ тылларынан (8)

Өйдүүн-санаалыын дьайҕарыах.(8)

Бу хоһоон строкаларын кээмэйэ атын-атыннык айыллыбыт, ону тэҥнии сатаабыппын ааптар бырастыы гыннын. “Былыргыттан быйылгыттан дылы” диэн тыл ситимигэр сыыһалаах – “былыргыттан быйылгыга диэри” диэн буолуохтаах, Ҥ дорҕоону сыыһа туттуу баар – биэриэҕиҤ.   "Бэркиһиир" диэн тыл сыыһа туттуллубут (куһаҕаны, сатала суох туттууну көрөн бэркиһииллэр), ол иһин холобур быһыытынан "биһириэҕиҥ" диэн тылынан солбуйдубут. 

Оросунская Клавдия Алексеевнаҕа:

- 4-с, 5-с кэрчиктэр чочуллуох кэриҥнээхтэр. Ааптар хоһоонун тэтимин бэркэ туппут. Туруору аллитерациялаах. Лоп-бааччы хоһооҥҥо аныгы кэм тыына иһиллэр. Куйаар ситимин алгыһа кутуллар. Бэрт кыратык тупсарыам этэ. Төрдүс строфаны ылан кэбистэххэ? Ситим устун тарҕанар алгыһы бүтэһик строка толору, бэргэнник биэрэр, онон төрдүс строфа соччо ирдэммэт курдук. Уонна “сайбаччы соҕус” диэн тылы испэр киллэрбэтим, сымсатар курдук. Баарбытын-суохпутун сайбаччы таҥнар, иилинэр буоллахпыт. Хоһоон бүтэһик строкатыгар “СахаМ сирин” диэн көннөрдүм, очччоҕо “ситиМ” диэн тылы кытта ордук дьүөрэлэһэр буолар. Бэйэм көрүүбүнэн кыратык уларытан көрүүм, ааптар дьүүлүгэр:

ЫҺЫАХТАР

 

Саха сирин ыһыахтара (8)

Саҕаланар кэмнэригэр (8)

Сырдык сүүрээн тарҕанар, (7)

Сүрбүт-куппут дьайҕарар.(7)

 

Саха мааны таҥастарын (8)

Сайбаарыччы кэтэммит (7)

Самаан сайын кэлбитинэн (8)

Алгыс тылын этэбит. (7)

 

Үрүҥ күммүт анныгар ‒ (7)

Үөрүү сырдык иэйиилэрэ, (8)

Үмүөрүһэр дьуохардар (7)

Үҥкүү-битии, ырыа-тойук. (8)

 

Сардаҥалаах ыһыахпыт (7)

Сырдык алгыс тыллара (7)

Cитим сыыдам эйгэтинэн (7)

Сахам сирин арчылыыр. (7)

 

Ющенко Анастасия Федотовна-Алгыстаанаҕа:

- Этиллиэхтээх ситэ этиллибэккэ, аҥарыттан быстан хаалар. Ыһыах биир күнүн кэпсиир үчүгэй хоһоон. Айымньы ис хоһооно чочуллара ирдэнэр. “Үрдүк күммүт күлүмнээн” – илин аһаҕас дорҕооннортон турар буолан, наһаа үчүгэйдик иһиллэр. Кэрчиктэр саҕаланыыларыгар, бүтүүлэригэр куолас үрдүүрэ-намтыыра кэрэтик иһиллэр. “Киэһэлииттэ халлааммар –киэһэлиирэ халлааммар?” “Күрэхтэһии күрэстэр” – биир өйдөбүллээх тыллар.

 

Лонгинова Оксана Викторовнаҕа:

- Бииртэн биири субуруутуу (перечисление) буолбут. Онон хоһоон түһүүтэ-тахсыыта суох. Ыһыах былыргы уонна аныгы сиэрэ олус киэҥник киирбит. Арыый чөкө, чопчу эбитэ буоллар диэн санаа үөскүүр. Билиҥҥи ыһыахха ыытыллар туох баар тэрээһин барыта сырдатыллыбыт. Рифма сорох сиринэн бэркэ туттуллубут. “Олохтоото, олоҥхото”. “Арчыланар” диэн тыл сыыһа туттуллубут эбэтэр “айылҕаҕа” диэн тыл атын түһүккэ турбут.

 

Макарова Изабелла Ивановна-Толоон Туорааҕар:

- Айымньыга оһуокайдьыт, олоҥхоһут тыына баар. Аллитерациялаах. Ол эрээри “халыҥ сунтаардар” диэн ойуулааһын соччо дьүөрэлэспэт. Айымньы тыла-өһө баай-талым, сахалыы тыыннаах. Ыһыаҕы уус-ураннык дьүһүйүү. Өссө уобарастаан, ханарытан этиилээҕэ буоллар.

 

Большакова Наталья Петровнаҕа:

- Бэрт кыратык ыһыллар эбит. Маннык чочуйуом этэ:

 

Самаан сайын салаллан

Ыһыах күнэ үүнүүтэ

Сайбаарыччы таҥнаммыт

Түһүлгэҕэ киириэхпит.

 

Кымыспытын ыймахтыахпыт,

Саламааттан амсайыахпыт,

Олоҥхону кэрэхсиэхпит,

Оһуохайдаан ойуохпут.

 

Хатыҥ чараҥ быыһынан

Халадаайдаах хаамсыахпыт,

Алгыс тылын ылынан

Уйгубутун түстүөхпүт.

 

Аймах билэ дьоммутун

Манна булсан көрсүөхпүт,

Сэргэстэһэн олорон

Сэһэргэһэн ылыахпыт.

 

Хаартыскаҕа түһүөхпүт,

Кыһын көрөн үөрүөхпүт,

Сайыммытын ахтыахпыт,

Ыһыахпытын күүтүөхпүт.

 

Музыка фоннааҕа киэргэтэр. 7-8 сүһүөхтээх тыллардаах буолан, оһуокай тэтимэ биллэр.

 

Фёдорова Галина Васильевна-Туйгуунаҕа:

- Бу хоһооҥҥо биир строканы “чабырҕахтаан, тойуктаан” диэн уларытыам этэ. Ыһыах көҕүн, үөрүүтүн хоһуйар айымньы. Эмиэ 7-8 сүһүөхтэрдээх строкаларынан таҥыллыбыт строфалаах буолан, оһуокай тэтимнээх, ол иһин ордук сахалыы тыыннаах буолан иһиллэр. Хоһоон тиэмэтэ арылларыгар сөптөөх тэтим.

 

Атласова Лариса Петровнаҕа:

- Сахалыы үчүгэй хоһуйуу уонна дьоһуннаах толоруу. Тиэкиһэ бэчээттэнэригэр “хатыҥҥа” диэн тыл көтөн хаалбыт эбит. Көлүөнэлэр ситимнэрин, утум, удьуор өйдөбүллэрин ыһыах нөҥүө көрдөрөр.

 

Никонова Мария Романовнаҕа:

- “Өһөн-өстөн” диэни өйдөөбөтүм. “Өһөн-сүтэн” ордуга дуу? “Хоммут уос хоҥностор (хоҥнор), өрөөбүт уос өһүллэр, онон “уос хомуллар” диэн сыыһа этиллэр курдук. Бу хоһоон чочулулуннаҕына, дьэ кырдьык, “онтон дуо доҕоттоор, олоҥхо омооннонуо, урааҥхай саха удьуора улуу ыһыаҕы уруйдуо” диэн бэртээхэй түмүктээх тупсаҕай айымньы силигэ ситииһии. Хоһоон ааҕыыта үчүгэй, тойук киэргэтэр.

Маны сэргэ Дьүүллүүр сүбэ Сорошева Дария Ивановна атын ааптар хоһоонун өйтөн ис киирбэхтик аахпытын, Дьяконова Евгения Афанасьевна оҥорон ыыппыт видеотын,   "Быара суохтар" көр-күлүү бөлөҕө ыһыах туһунан көрдөөх хоһуйууну сүрдээх сонуннук толорбутун, Аринкина Анна Ильинична биллэр ааптар хоһоонун олус истиҥник аахпытын кэрэхсээтэ. Ити курдук, дьүүллүүр сүбэ баал туруоруутунан эрэ муҥурдаммакка, ааптардарга туһалаах сүбэлэри биэрэргэ кыһалынна. Оттон тэрийээччи – «Көмүөл» кинигэ кыһата уус-уран айымньыны, хоһоону суруйуон баҕалаах дьоҥҥо иллэҥ кэмҥитигэр элбэх кинигэтэ ааҕаҥҥыт, билиигитин кэҥэтэ, санааҕытын сырдата, тылгытын-өскүтүн сайыннара сылдьыҥ диэн баҕа санаатын этэр. Хайа да уустуктартан чаҕыйбакка, үрдүккэ, үтүөҕэ тардыһыҥ, бигэ туруктаах, байдам олохтоох буолуҥ диэн алгыс ыытар. Аныгыскы күрэстэргэ көрсүөххэ диэри! Биһигинниин бииргэ буолуҥ!

 

 Күрэскэ кыттыбыт ааҕыылар видеолара манна баар

Автор: Күндэли

Комментировать

Авторизуйтесь

Комментарии


Комментарии 1 - 20 из 0
Начало | Пред. | | След. | Конец

Возврат к списку