"Далаhа" - айар куттаах ыччат интернет-сурунаала

Айымньылар

МЕСТЬ БАЙАНАЯ
27.03.2020
Давно это было, оказывается - осенью 1986 года.
Застрял я по делам в поселке Хандыга в гостинице «Чайка». В комнате со мной было двое командировочных как я мужиков и один, еле ходивший с тростью старик лет шестидесяти (в те годы он казался мне жутко старым).
В один из вечеров двое командировочных не пришли ночевать, и остались мы вдвоем со стариком. Он был неразговорчив, все время кряхтел да постанывал, да и не был склонен с к беседам - так мы молча просидели весь вечер, молча и легли спать. Ночью я проснулся от  надсадного крика старика, который лежал на спине и никак не мог проснуться. Я потряс его за плечо, чтобы разбудить. Старик, проснувшись, попросил воды, выхлебал весь стакан за раз и сказал: «Спасибо, земляк, выручил… Мог и не проснуться»

ИЙЭ СҮРЭҔЭ
27.03.2020
Өкүлүүнэ, нууччатыҥы көрүҥнээх толуу дьахтар бүгүн сарсыарда уолара чугаһаабыт кырдьаҕас ынаҕын сыппайан киирэн баран чэйдии олордоҕуна, колхуос биригэдьиирэ Дьаакып аан туманы бүрүнэн киирэн куһаҕан сонуну иһитиннэрэн санаата түһэн олорор. Кэргэнэ Баһылай – сытыары-сымнаҕас, бүгүрү үлэһит барахсан, тыаҕа бултуу тахсыбыта ый да буолбакка сылдьан үүтээнигэр сааҕа дэҥнэнэн өлбүт...

Дьэ, кыһалҕа диэтэҕиҥ. Биир дьыбардаах сарсыарда огдообо хаалбыт Өкүлүүнэ салгыы хайдах оҕолорун иитэрин, киһи хара гынарын толкуйдуу сатыыр да, эрин аһыытыттан буолан тугу да тобулар кыаҕа суох. Икки иэдэһинэн хараҕын уута субурайан түһэн сыпсырыйан иһэ олорор бүлүүһэтигэр таммалыыр. Кураанах чэйин испитэ буола олоруо дуо, туран бырабылыанньаҕа колхуос салалтатын кытары киһитин хаһан-хайдах аҕалар туһунан сүбэлэһэ саҥата суох тахсан барда. Тиийбитэ колхуос бэрэссэдээтэлэ Уйбаан, биригэдьиир Дьаакып, суоччут Дьөгүөр, мас ууһа Тайыла, ону сэргэ куһаҕан сураҕы истибит уонча киһи номнуо мустубуттар

Егор МАКАРОВ:  «Саха сиригэр үлэ киһитэ сыаналанар кэмэ эргиллиэ диэн бигэ эрэллээхпин»
23.03.2020
Сылаҥнар диэн түҥ былыргыттан биллэр төрүт олохтоох аҕа ууһа. “Сахалар кэлэллэригэр манна сылаҥнар, дьохсоҕоннор, ыарҕалар, бөтүҥнэр диэн наар булт дьарыктаах быстар дьадаҥы аҕа уустара Таатта, Амма үрэхтэринэн тарҕанан олорбуттара диэн бастакы улахан фольклориспыт Сэһэн Боло суруйан хаалларбыта. Уруккута биир  улахан, киэҥ аҕа ууһа кыргыс үйэтигэр Дыгын сэриититтэн улаханнык эмсэҕэлээбиттэрэ, эстибиттэрэ диэн кэлин историческай наука доктора Андриан Борисов  чинчийбитэ. Билигин манна  араас араспаанньалаах, ааттаах ыаллар олороллор гынан баран улахан аҥардара Макаараптар. “Мутугу бырахтыҥ да Макаровтарга түһүөҕэ” - диэн күлэн кэпсиэхтэрэ чурапчылар. Сүрдээх үлэһит, булугас өйдөөх, олоххо тардыһыылаах дьон.

Уустук кэмҥэ бар дьоҥҥо улахан туһаны оҥорбут,  сайдыы аартыгар аҕалбыт бастакы урбаанньыт  Николай Румянцев-КОЛМИ
18.03.2020
90-с сыллартан, биирдиилээн киһи сайдар кыаҕын тууйбут сэбиэскэй былаас эстибитин, ырыынак арыллыбытын кэннэ өр күүттэрбэккэ бэйэлэрэ дьыалалаах, саҥа көрүүлээх уолаттар күргүөмүнэн тахсан киирэн барбыттара. Бу бастакы атыыһыттарбытын утумнааччылар, кинилэр суолларын салҕааччылар буолаллар. Олор ортолоруттан Нам уола “Колми” хампаанньа салайааччытын Николай Румянцевы тугунан ытыктыыбын диэтэххэ, кини норуотун уустук кэмигэр чахчы туһалаабыт, хамсааһыны таһаарбыт киһи буолар

АЙЫЛҔА уонна КИҺИ
12.03.2020
Айылҕа Киһини үөскэппитэ, майгы-сигили киэптээбитэ, дьоҕур-сатабыл аналлаабыта, дьүккүөр-дьулуур түбүктээбитэ, үтүө-мөкү санаалаабыта, сиэр-туом силиктээбитэ, кэриэс-хомуруос төлкөлөөбүтэ! Ону биһиги бары куруук өйдүөҕүҥ, умнубат буолуоҕуҥ дуу?!

ХАЧЫАЛ
09.03.2020
...Уот кыһыл сэлээппэлээх, кугас халтаҥ сонноох, икки улахан чымыдааннаах, тириппиит да тириппит кыыс оҕо көтөн түспүтэ ээ, дьэ. Оҕом сыыһа... Олордум ини, олорботум ини... Ол курдук дьикти көстүүнү көрө иликпин. Кини баара, дьэ, хатыламмат, айылҕа маанылаабыт кэрэтэ!

Эрэлин эрдинэн байҕалга уйдарар эдэр хоһоонньут Розалия Новикова
21.02.2020
Розалия Новикова бастакы хоһооннорун нууччалыы суруйан саҕалаабыт. Ол эрээри уһун тохтобул кэнниттэн биир күн кыыс бөрүөтэ төрөөбүт тылынан суруйан барбыт. Маны таһынан, эдэр киһи өссө биир дьикти дьоҕурдаах. Кини сөбүлээбит хоһоонун, аҕыйахта ааҕаат, өйүгэр хатыыр уонна дьон иннигэр олус истиҥник, иэйиилээхтик, уустаан-ураннаан ааҕан биэрэр

ОЛОХ, ТАПТАЛ... АРЫГЫ
29.01.2020
Биһиги бүгүҥҥү ыалдьыппыт - норуотун, ыччатын сырдык инникитин туһугар өйүн-санаатын бүтүннүү ууран үлэлиир педагог, иллээх ыал ытык аҕата, эһэтэ, уопсастыбанньыт, суруйааччы, мин тус көрүүбэр, суруйар эйгэҕэ сүбэ-хоһоон диэн ураты көрүҥү күүскэ киллэрбит, тарҕаппыт Гавриил Иннокентьевич Адамов-САЙДАМ


БЭЭГЭЙ
22.01.2020
Бээгэй дьэ чахчы да ыраас хааннаах саха ынаҕа. Кыра эрээри киппэ, төп-төкүнүгүн үрдүнэн тэскэҕэр истээх, өрө эриллэн тахсыбыт лира курдук хороҕор муостаах, синньэ боруода ынахха тэҥнээтэххэ симменталь туҥуйуттан эрэ мэнэкэ, эмиийэ киһи нэһиилэ тарбаҕын төбөтүнэн бобо тутар быытыкаан. Оттон үүтэ аҕыйах эрээри хоп-хойуу, эриллибитинэн сүөгэй. Бэйэтэ айаҕар адьас талымаһа суох бор, мэктиэтигэр аҕыйах түүтэх окко тотор, аны тымныыны тулуйумтуо буолан кыһын хойукка диэри далга аһыыр, саас адьас эрдэ таһырдьа тахсар буолан, туһугар дьэ абыраллаах сүөһү. Арай, киһи хараҕар тута быраҕыллар уратыта – уҥуоҕунан кыратын аанньа, эбиитин кылгас бээгэй атахтаах. Ол иһин иччитэ ыары гыннаҕына уулуссаҕа тахсан эйэргээн икки таптаан: «Бээгээй, Бээ-гээ-эй! Кэл, кэ-эл!»,-диэн ыҥырар буолара. Дьэ оччоҕуна Бээгэй анал сытар онуттан ойон тураат, боруода борооску эрэ саҕа бэйэтэ ыҥырына-ыҥырына кэбинэ сытар ынахтар быыстарынан тиэтэйэ-саарайа ыанньыйбыт аатыгар мин аҕай буолан дьиэтин диэки сайбалдьыйа турара

КҮНДҮ ТАММАХ
21.01.2020
     ...Орто дойду омуннаах олоҕо диэн тыллаах, былыргы олоҥхоһуттар олоҥхолоон онолуйалларын саҕана, Сир ийэ барахсан саһарчы үүнэн силигилээн, ото-маһа, сиппит кыыс уһун мааны суһуоҕун санатан уурбут-туппут курдук суугунуу күөгэлдьийэрин саҕана, киһи барахсан аарыма айылҕатын атарыхсыппакка олорорун, сайдарын саҕаттан кини баара. Тыыннаах эйгэлээх, уус уран тыллаах, ураннык уһанар норуот кутугар...-диэн Ааныс эбээлэрэ кырачаан сиэннэрин төбүрүөннүү мунньан, бу аарыма саастанан да баран оҕоһуттуу, дьиэ көрөн, чэй өрөн киһи туһалааҕа бу дьиэҕэ кини буоллаҕа...

ОЛОРБУТА ҮҺҮ ХУДУОҺУННЬУК... 90-c cылларга саха ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубатын соһуччу көстүүлэрэ
20.01.2020
Искусство – норуот таҥнар таҥаһа, кэтэр соно диэн этэллэр эбит өйдөөх дьон. Ол иһин хайа баҕарар норуот историятын суруйалларыгар кини ойуулуур-дьүһүннүүр искусствотын хайаан да киллэрэллэр. Онно кини олоҕу көрүүтэ, омук быһыытынан уратыта, сырдыкка-кэрэҕэ тардыһыыта ырылхайдык көстөр. Дьиҥнээх талааннаах биир да хартыына бириэмэлэри курдаттыы ааһан, ханнык эмэ үйэтээҕи дьон олоҕун-дьаһаҕын, өйүн-санаатын кэпсээн кэбиһиэн сөп эбит. Холобура, Россия Репин, Суриков, Федотов, Перов уо. д. а. курдук маастардардаах буолан, Х1Х үйэтээҕи олоҕун аан дойду барыта билэр. Эбэтэр, орто үйэлэргэ Рафаэль “Джокондата” мичээрдээн кэбиспитэ күн бүгүҥҥэ диэри киһи-аймах историятын барытын сырдатар

КОНЕЦ ТАЕЖНОГО ОБОРОТНЯ
17.01.2020
Давно это было. Так давно, что тогда еще поселок Джебарики-Хая Томпонского района все называли «украинским» - населен он был почти сплошь выходцами из Донецкой области. На шахте шел одновременно и «северный», и «подземный» стаж, так что чужих тут не привечали – работали только свои, с Донбасса. Обычаи были у донецких свои – южные, но постепенно наша земля их меняла. Многие становились заядлыми охотниками и рыбаками, а уж сбор ягод и грибов был основным хобби у всех жителей

Новогодние стихи от Кюлюмюрэ
14.01.2020
Всё застыло в морозном плену,
Но царит над землёй колдовство,
Каждый год в эти дни непременно
Жаждут наши сердца волшебства.

Новый год, новый год настаёт,
Снова в сказки поверил народ!
Что зима нам ещё наворожит?
С верой в чудо так сладостно жить!

А метели летят в кураже,
В звёздном небе чертя виражи,
Оттого-то нам верится слаще
В новогодних легенд миражи.


САҤА ДЬЫЛГА КИИРИИ. «Араҥас сулус» айар түмсүү саҥа хоһоонноро
06.01.2020
Киир, Саҥа дьылга саҥа тутуллубут дьиэҕэ киирэр курдук,
Сүрэҕиҥ сылаас күлүүһүнэн көмүс аанын арыйан.
Киир, хорсуннук, олох үрүҥ сиэллээх соноҕоһун сырдык күн диэки салайан.

Киир, саҥа дьылга хаһаайын курдук.
Күлүмүрдэс уоттарынан дыбарыаста тут,
Тапталлаах, чугас дьоҥҥун ыҥыран,
Уохтаах һампааннаах мааны остуолга олорт.

Барыта баара ааспыт сылга –
Үөрүү, ситиһии, хомолто,
Олус эрээри, хайдахтаах да силлиэ-буурҕа
Эн биһигини кыайан охторбот.

БЭЙЭ ДЬЫАЛАТА
06.01.2020
Уопсайынан, коммерсант үстэ "умайыахтаах", ону тулуйдаҕына дьиҥнээх коммерсант буолар диэн оччолорго өйдөбүл баара. Иккис “умайыым” - Профсоюз эргэ дьиэтигэр. Онно үһүс дуу, төрдүс дуу этээскэ хос арендалаан олордохпутуна биир түүн баһаарынай кирилиэһинэн ыттан, түннүгү алдьатан компьютердарбытын, сыаналаах баҕайы фотоаппараппытын, принтербытын илдьэ барбыттара.

Хаартысканы ykt.ru ситимтэн ыллыбыт

ТЫА СИРИН ИЭДЭЭНЭ. Эдэр интеллигенция түмсүүтэ
23.12.2019
Саха дьонугар саамай иэдээнинэн тыа сирэ, сопхуостар эстиилэрэ буолбута. Тыа дьоно буоллахпыт дии, биһиги, ынах сүөһү, сылгы, таба олохтоох. Тыа сирин олоҕун оҥкула ыһыллыбыта. Дьон биир күн үлэтэ, дьарыга, инникигэ эрэлэ суох хаалбыттара. Хайдахтаах курдук күүстээх, кыахтаах сопхуостар улуус, оройуон аайы баалларай? Герой Охлопков аатынан, Ленин уордьаннаах «Элгээйи», Петр Алексеев аатынан, «Таатта», «Коммунизм», Исидор Барахов, Карл Маркс, Эрилик Эристиин, Байкалов ааттарынан, “Орто Бүлүү”, Степан Аржаков аатынан, “Мастаах”... Барыларын ааҕан сиппэккин

Татьяна БОРИСОВА
18.12.2019
Уус Маайа улууһун Күп нэһилиэгэр тохсунньу 3 күнүгэр 1967 с. күн сирин көрбүт. Педагогическай наука хандьыдаата, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин систиэмэтин туйгуна. Өрөспүүбүлүкэ үөрэҕин систиэмэтигэр, ол эбэтэр  оскуола, үрдүк үөрэх кыһаларыгар, барыта холбоон 33 сыл үлэлээбит

Марианна Тимофеевна САТАНАР. Хоһооннор
10.12.2019
Томпо улууһун Кириэс-Халдьаайытыттан төрүттээх. СГУ физикаҕа факультетын 1993 с. бүтэрбит. ХИФУ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылларын уонна култуураларын институтун фольклор кафедратын 2018 с. бүтэрбит. Идэтинэн норуот тылынан уус-уран айымньытын магистра. Билигин ХИФУ Олоҥхону чинчийэр институтун научнай үлэһитэ, “Героический эпос олонхо” сектор сэбиэдиссэйэ. Айар үлэнэн 2010 сылтан дьарыктанар

Александра ШЕЛОМОВА. Хоһооннор
03.12.2019
1961 с. Чурапчы улууһун  Чакыр нэһилиэгэр  Мотрёна Семёновна, Николай Гаврильевич Кирилииттэр дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Бахсы нэһилиэгэр, онтон Алаҕар орто оскуолатыгар бибилэтиэкэринэн үлэлээбитэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин туйгуна. Хоһоонноро улуустааҕы "Саҥа олох" хаһыакка тахсыбыттара. Үлэлиир кэмигэр ааҕааччылара өрөспүүбүлүкэ, регион, улуус "Инникигэ хардыы" научнай-практическай конференция уонна «Саха КВН» хамаандатын кыайыылаахтара, призердара буолбуттара. Ааҕааччылары кытта үлэтэ улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ биллибитэ.


Айдааннаах, аралааннаах 90-с сыллар... МИН РОК-Н-РОЛЛУМ
30.11.2019
Бүгүн аҕыс уонус, тоҕус уонус сылларга Андрей Макаревич ырыаларын тэҥҥэ ылласпыт, кини строкаларын олохторун уустук кэмигэр хатылаабыт биир саастаах үгүс үөлээннээхтэрим эргиллэн көрөн, “кырдьык даҕаны!” диэн сөбүлэһиэхтэрэ дии саныыбын. Биһиги кэммит буккуурдаах, уларыйыылаах, араллааннаах кэм этэ. Үгүс дьоннор бүдүрүйэллэрэ олохторун суолун кыайан булбакка. Арыгыга да охтоллоро, халбархай суолга туруналлара. Сорохтор иннилэригэр ыраах кыламныыр уоту көрөллөрө уонна сымыһахтарын быһа ытыран иннилэрин хоту бараллара. Ким идэтин суолун тутуһара, ким науканан дьарыктанара, ким атыы эргиэн, бизнес дьыалатынан дьарыктанара. Астынарым диэн биһиги кумирдарбыт Андрей Макаревич, Юрий Шевчук, Борис Гребенщиков хайа да кэмҥэ санааларын уларыппатахтара, сынтарыйан биэрбэтэхтэрэ.