"Далаhа" - айар куттаах ыччат интернет-сурунаала

Айымньылар

29.01.2020

Гаврил Адамов-САЙДАМ сүбэ-хоһоонноругар 

дьоллоох олох, ситиһии кистэлэҥэ

Биһиги бүгүҥҥү ыалдьыппыт - норуотун, ыччатын сырдык инникитин туһугар өйүн-санаатын бүтүннүү ууран үлэлиир педагог, иллээх ыал ытык аҕата, эһэтэ, уопсастыбанньыт, суруйааччы, мин тус көрүүбэр, суруйар эйгэҕэ сүбэ-хоһоон диэн ураты көрүҥү күүскэ киллэрбит, тарҕаппыт Гавриил Иннокентьевич Адамов-САЙДАМ.

Кэнники сылларга Гавриил Иннокентьевич уопсастыбанньыт быһыытынан биир киһи холугар сөбө суох сүҥкэн үлэни ыыта сылдьар. Кини көҕүлээһининэн “Ыйааҕы – олоххо”, “Төрүччү, история уонна үөрэтэр, иитэр киин”, “Сир саҥа эдэр хаһаайына”, “Дэриэбинэм инники кэскилэ”, “Этэҥҥэ олох түһэ”, “Сиэрдээх уонна ситиһиилээх дьиэ кэргэн” уонна “Дэриэбинэ дьылҕата – норуот дьылҕата” диэн кэскиллээх бырайыактар олоххо киирэннэр тыа сиригэр ыытылла тураллар, хаһыат, тэлэбиидэнньэ, араадьыйа нөҥүө сырдатыллаллар.

Гаврил Адамов-САЙДАМ олоҕун устатыгар муспут муудараһын, бөлүһүөктүү санааларын, сүмэлээх сүбэлэрин хоһооҥҥо киллэрэн бар дьонугар сэмэйдик тарҕатар (“Үтүө баҕа санаам миэнэ”, “Олох таптал... арыгы”, “Оҕо – төрөппүт дьоло...”, “Доброе благословение мое”).

Эһиги болҕомтоҕутугар Сайдам “Олох таптал... арыгы”  кинигэтиттэн“АРЫГЫ АЛДЬАРХАЙ ААНЫН АРЫЙЫА” диэн суруйуутун уонна арыгы адьынатыгар сыһыаннаах сүбэ-хоһооннорун таһаарабыт 

 

АРЫГЫ АЛДЬАРХАЙ ААНЫН АРЫЙЫА

Арыгы билэр, истэр тухары үйэлэргэ маанылаах ас курдук номоххо кэпсэнэр, уостан уоска кэпсэлгэ сылдьар.

Ити, кырдьык, олоххо баар дьыала.

Ол эрээри арыгыны иһэн абыраммыт, эккирэтэр буолан ситиһиилэммит, итирэр буолан дьоҥҥо сэҥээриллибит, хайҕаммыт диэни ким да истибэтэҕэ, ханна да аахпатаҕа буолуо. Истэр, ааҕар тухары арыгыттан алдьаммыт алдьархайын, үтүөттэн үтүрүллүбүтүн, олоҕо огдолуйбутун, чугас дьонуттан көрө маппытын туһунан билэбит.

Ол да буоллар арыгы тиийбэтэх сирэ ханна баарын мин олох билбэппин.

Сир Ийэҕэ оннук муннук ханна эмэ баара дуу, суоҕа дуу?! Саарбах?!

Олох ханнык да түгэнигэр арыгы хайаан да баар, үйэлэргэ! Ол олох тутула быһыылаах. Итини олох билиммэт уонна ону сыыһа диир табыллыбат курдук. Ити баар кырдьык. Онон арыгыны олох суох буолуоҕа диир, арааһа, фантастикаҕа тэҥнээх дойҕохтооһун буолуо. Арыгы баар этэ, баар уонна баар буола да турар айылҕалаах, өлбөт үөстээх утах быһыылаах.

Сааһыран, ону-маны көрбүт-билбит, боруобалаабыт кэнниттэн сыаналаан көрдөххө, киһи биир түмүккэ кэлэр – арыгы Эн олоххор алдьархай аанын аспатын ситиһии – тус бэйэттэн эрэ тутулуктаах. Ону быһаарарга бэйэмсэх буолумуохха, а.э. тугу да билиммэккэ бэйэҕин эрэ сөбүлүүр (тоҕотун билбэккэ эрэ), бэйэ эрэ баҕатын билинэр, тугу да билиммэккэ, ону булгуччу толорор дьаллыкка ылларымыахха. Итини ситиһэргэ чугас дьоҥҥун таптыахха, убаастыахха, кинилэр олохторун үтүө оҥорору бэйэ олоҕун сыалынан оҥостуохха.

Санаа-оноо ситимин уустугурда сатаабакка, а.э. араас лозуннары ырыппакка, Эн толкуйдаа уонна быһаар биири – бэйэҕэ баар билии-көрүү, үлэҕэ сатабыл, үтүө санаа, эйэҕэс майгы, тулуур бары өрүттэрин табатык ылынан сыаналыахха.

Ол сыана түмүгүнэн бэйэҕэ чугас дьонуҥ (кэргэниҥ, оҕолоруҥ, бииргэ төрөөбүттэриҥ) туруктаах, арыгыта суох чөл олохторун, инники диэки сайдыыга тардыһар усулуобуйаларын оҥор. Туох үчүгэй, куһаҕан барыта бэйэҥ дьиэҕиттэн, олбуоргуттан саҕаланар.

 

*    *    *

Бары төрүөт салҕанар эбээт «кыраттан»,

Бэйэм эрэ диэн «үөрэртэн», «хомойортон»...

Арыгыны «абырал» курдук ылыныаҥ,

Адьарай саҥнаах ас күүһүгэр бэриниэҥ,

Алгыс суолун дабайа сатыыр оннугар,

Анньыллан хаалыаҥ курус кытыл муннугар!


 *    *    *

Санааҕа баттатар, саарбахтыыр кэмнэргэ,

Сатал ситимэ быстар быстах түгэҥҥэ...

Уоскута аралдьытыа диэн итэҕэйэ,

Уолҕамдьы санааны ылынан бэринэ

Иһимэ арыгыны – онно эрэнэ...

Оннук буолбат – айманыаҕа санааҥ өссө!

 

*    *    *

Сылайыы – олох охсуһуутун көстүүтэ,

Сэниэ эстиитэ – дьүккүөр үлэ түмүгэ,

Ити олохтуун сырсыһыы өрөгөйө...

Арыгыттан күүс-күдэх быстах күүркэйэр,

«Абырыыр күүс» дьиҥинэн быстах «сынньатар»,

Алҕас – уох тахсыыта илдьи сыспыт буолар.

 

*    *    *

Арыгы атыыта харчы. Онтон байар,

Айбардыы кыаҕыра тупсаллар өҥнөөхтөр,

Аньыы диэни билиммэттэр, ылымматтар...

Олох огдолуйар кырыыс түгэнигэр,

Абарыы сатата тиргиллэр кэмигэр,

Дьон айманар, муҥар арыгыны үөҕэр...


                     *   *   *

Арыгы араллаан аргыһы сөбүлүүр,

Арахсыбат аймалҕан киэби тутуһар,

Айдаан киэбин ситэн содуому төрүттүүр...

Бардам майгы дьыбар тыынын, хаҕыс суолун 

Өйдөө - ол түгэҥҥэ баар буолан хаалыаҕа,

Үүнэн иһэр быстах төлкөлөөх дьылҕа...

 

                       *   *   *

Арыгынан айах тутума олбуоргар,

Аймах, табаарыс дьону кытта сыһыаҥҥар,

Атаарсар, көрсөр, хомойор да кэмнэргэр...

Сахалыы үүттээх чэй остуолун сылааһа –  

Саргылаах санаалаах, илгийэр илбистээх,

Сиэдэрэй силиктээх ураты алгыстаах!

 

Ааптар олоҕун хаамыыта:

Чурапчы оройуонун Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1965 сыллаахха Чурапчы оройуонун Дириҥ орто оскуолатын бүтэрбитэ.

1965-1968 сс. Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалыыр

1974 с. Саха государственнай университетын историко-филологическай факультет история салаатын бүтэрбитэ.

1987 с. Хабаровскайдааҕы үрдүкү партийнай оскуоланы бүтэрбитэ.

1972 с. саҕалаан оскуолаҕа учууталынан, дириэктэринэн, комсомольскай, профсоюзнай, сэбиэскэй, партийнай үлэлэргэ үлэлээбитэ.

Билигин СР Үөрэҕи сайыннарыы институтугар Иитии уонна эбии үөрэхтээһин кафедратыгар старшай преподавателинэн үлэлиир.СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. 

Түөрт сэһэн (“Быыбар? Быыбар!”, “Хаһан итэҕэйэллэр, бу?”, “Дьыбардаах дьылҕа”, “Сиэри тэпсии – аньыыга тиэрдии!” ааптара

 

Комментировать

Авторизуйтесь

Комментарии


Комментарии 1 - 20 из 0
Начало | Пред. | | След. | Конец

Возврат к списку