Александр Постников-СЫНДЫЫС айымньыларын ымпыктаан-чымпыктаан ырытыы

18.02.2020

КЫРАҔЫ ХАРАХ, КЫРАҔЫ СҮРЭХ...

Санаа, санаа –

Сырдык санаа,

Санаа, санаа –

Саппах санаа.

Санаа дьикти утаҕын

Сырсан сиппэт эбиппит...

Биир дойдулаахпыт, ийэтинэн Баайаҕаттан силистээх-мутуктаах Александр Постников-Сындыыс айымньыларын түбэһэн ааҕабын уонна сэргиибин. Мин кини ааҕааччыта буоларбар төрүөтүнэн айылҕаны, булду-алды кытта сыһыаннаах айымньылара элбэҕэ буолбута. “Байанай” сурунаалга бэчээттэнэрин барытын кэрэхсиибин, ааҕабын. Оҕо эрдэхпиттэн ордук айылҕа, кини дьикти көстүүлэрин, кыылын-сүөлүн олоҕун сэргиирим. Биһиги, сэбиэскэй кэм оҕолоро М. Пришвин, К. Паустовскай, Даниэль Дефо, Жюль Верн, Майн Рид, Тур Хейердал айымньыларын ааҕан улааппыппыт. Мин саамай сөбүлээн ааҕар айымньыларым В.К. Арсеньев “Дерсу Узала”, Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа “Алдьархай”  сэһэнэ этилэр. Николай Тогойкин кыргыттар баттахтарыттан туһах хатан бултуурун, Дерсу Узала сиргэ-уокка ас кээһэ-кээһэ: “... лесной люди приходи, мне спасибо скажи “, - диирин наһаа үөрэн ааҕарым.

Александр дьиҥнээх булчут, айылҕа оҕото буоларыгар саарбахтаабаппын. Онно олук буолбут түбэлтэнэн, арааһа, “Умнуллубут чаанньык” диэн кэпсээҥҥэ ахтыллар түгэн буолуо. Уол оҕо барахсан бултуу барааччыларга ымсыыран сайыспыт санаатын, үөрүүтүн, хомолтотун олус мындырдаан сэһэргиирин астына ааҕаҕын. Александр да манныкка дьүөрэлии түгэни олоҕор көрүстэҕэ.

Кэпсээҥҥэ бултуу бараары тэриммит аҕатын сайыспыт оҕо санаата-оноото тиһиллибит. Кэпсээн биһирэмнээх дьоруойа Арамааскы боччумуран  барытын толкуйдуур. Иккис эрэ кылааска үөрэнэрэ, сааһа кырата, үөрэх сыла бүтэ илигэ кинини булка илдьэллэрин атахтыырын өйдүүр. Оҕо ис санаата уларыйыытын: үөрүү, эрэл санаа саарбахтааһынынан, хомойуунан, хоргутуунан, бүтэһигэр кыһыытыттан харах уутунан  солбулларын уустаан-ураннаан кэпсиирэ  киһи болҕомтотун күүскэ тардар. Ити аҕыйах мүнүүтэ иһигэр оҕо өйүгэр-санаатыгар үйэтин тухары умнубат түгэннэрэ буолаллар. Бэйэтин уоскутуна сатаан, оннооҕор кырдьаҕас киһини бэрт эрэйинэн илдьэ барар буолбуттарын өйдөөн көрө охсор, оннооҕор кинини ылбаттар диэн бэйэтин уоскутунар. Аҕатын саҥатыгар болҕомто уурбута айымньы тыҥааһынын өссө күүһүрдэр: “Чаанньыгы буолбатах, аҕата чаанньыкпытын умнубуппут”, - диэн кинини кыттыһыннарбыта элбэҕи этэр, эрэли үөскэтэр, санаатын кынаттыыр. Бу кырачаан киһи дууһатын хамсааһынын, санаата уларыйыытын олус табатык, киһи эрэ тэҥҥэ уйулҕата хамсыыр гына ойуулуура, бу суруйар киһи биир кэрэхсэнэр уратыта дии саныыбын.

“Кырачаан күрүөйэх” кэпсээҥҥэ нэдиэлэнэн хонуктаах дьыссааттан Сандал диэн уол оҕо күрээбит түгэнэ сэһэргэнэр. Ол эрээри оҕо хараҕынан дьиэ кэргэн туттан-хаптан олорор укулаата, бэйэ бэйэлэригэр сыһыаннара, олохсуйан олорбут тапталлаах алаастара Кутаакы иһирэхтик ойууланаллар. Эбэтэ Ылдьаана эмээхсин үйэтин тухары үлэни өрө туппут, олох ыар түгэннэрин эрдээхтик туораабыт, кытаанах санаалаах кырдьаҕас. Кини сиэннэригэр таптала, кэһии гынан ууран,  барыларыгар түҥэтэр лампыһыай  кэмпиэтигэр түмүллэр – оҕо саас умнуллубат түгэнэ, күүстээх таптал илдьитэ буолан үйэ саас тухары арыаллыыр, арчылыыр, санаа буолан тапталлаах  Таатта үрэҕин “буор модьоҕотугар” илдьэр.

Дьон үтүө сыһыанын, майгытын- сигилитин биирдии-иккилии тылынан ахтан аһарара  иитиллибит, киһи-хара буолан улааппыт эйгэтин  туһунан уопсай өйдөбүлгэ тиэрдэр уонна маннык түгэннэри хас биирдии дэриэбинэҕэ олорор киһи: “Бу биһиэхэ маннык этэ”, - дии саныаҕа. Дэриэбинэ үрдүнэн соҕотох массыына суоппара истиҥник ахтыллар, аҕата, эһэтэ атынан, ардыгар оҕуһунан дьыссаакка таһаллара, оҕо ол түгэннээҕи санаатын тиһиктэрэ олус истиҥнэр, кырдьыктаахтар. Эһэтэ хамсатын уобан оҕуһун сиэтэн лэппэрдээн иһэрэ, быыкаайык киһи оҕус кэтит самыытыгар кытаахтаһан тириппитэ-хоруппута киһи хараҕар илэ көстөн кэлэр гына итэҕэтиилээхтик ойууламмыт.

Ааптар оччотооҕу хонуктаах дьыссааты оҕо хараҕынан көрөн ойуулуур буоллаҕына, мин оччоттоҕу учуутал ийэ туругум итинтэн ордуга суоҕа. Аҕабыт барахсан, сырыы аайы кини илдьэриттэн санаарҕыы-санаарҕыы салаасканан таһарын, бүтэһик үтүлүктэрин дуомун хоннохторун анныгар уктан хаалымаары ытыылларыттан иэдэйэн кэлэрин санаатым.

Ааптар кэпсээнэ талааннаах ойууһут оҥорбут хартыынатыгар дьүөрэлии: Элэмэс алааһын айылҕата, оһуора-симэҕэ, тэлимнии көтөр лыахтара,  сиэдэрэй ааттаах Чинара ынаҕа, эбэтэ буор муоста быылын хаптатаары тибиирэр уутуттан чаҕылыйар күн кыырпахтара...

Мин эмиэ өрүстээх сиргэ, Аллан эбэ биэрэгэр оҕо сааһым ааспыт киһи олус сэҥээрэн, харахпар илэ бааччы көрөн “Аллан эстиитин” аахтым. Өрүс үрдүгэр олорооччулар бары өрүс эстиитэ хайдах курдук кэтэһиилээх, биир ураты түгэн буоларын  билэллэр.

Өрүс бу кэмҥэ кырдьык тыыннаах сүдү кыылга майгынныыр. Өрүтэ уһуутаан, түллэх-түллэх мууһун өрө көтөҕөн, бастаан ыараханнык, онтон сыыйа тэтимирэн, өрө уһуутуу-уһуутуу устара дьэ чахчы сэдэх көстүү. Ааптар кыраҕы хараҕа “халтархай мууһунан иһиирэ-иһиирэ хатыыскалыы оонньуур балаһа тыалы” өйдөөн көрдө, онтон салгыы өрүс иһийбит сүдү кыыл кэриэтэ уһуктан, “сүрэҕэ тиҥиргэччи тэбэн, көмүөл мууһа көнтөһө төлө баран”, аны “тоҕус добун халлааныгар ыттыбыт улуу удаҕаны” санатан, илбиһирэн, илгистэн, харылыы-барылыы устубутун бу хараххар көстөн кэлэр гына ымпыкчаан-чымпыктаан ойуулуур. Бэрт кылгас айымньы уран, уус  тылынан-өһүнэн киһини кэрэхсэтэр, умсугутар.

Онон Александр Постниковы-Сындыыһы  киһи ис санаатын, уйулҕатын кыра да  хамсааһынын, уларыйыытын иминэн сэрэйэр, сатабыллаахтык ойуулуур, тулалыыр айылҕатын, араас түгэннэри кыраҕы сүрэҕинэн булан “көрөр” ураты дьоҕурдаах  суруйааччы диэн айымньыларын сэҥээрэ аахтым.

Галина Иннокентьевна Неустроева,

«Көмүлүөк күлүмэ» литература түмсүүтүн хоһооннорго ырытааччы,

"Учууталлар учууталлара” бэлиэ хаһаайката,

СӨ Үөрэҕириитин Бочуоттаах бэтэрээнэ


А.Ф. Постников-Сындыыс кинигэтин “сайар салгына”

Хайа баҕарар ааҕааччы саҥа кинигэни арыйарыгар туох эрэ сонуну булаары, ураны тутаары, кырдьыктаах санааны этиттэрээри арыйар. Сааһырбыт ааҕааччы хоһоон хомуурунньугар, баҕар, бэйэтэ сатаан эппэтэх киччим иэйиилэригэр кэтиллэ түһээри эмиэ арыйыан сөп.

Хара кыл хаппахтаах, сымнаҕас сэбэрэлээх эдэрси киһи: “Дьоммор-сэргэбэр алгыстаах санаабын утары уунабын! Сайар салгыҥҥар угуттаммыт, сирэм күөххэр силигилии сиппит сардаҥалаах санаабын аныыбын,” – диэн истиҥник иһирэхтик этэн эйэҕэстик мичээрдии көрөр. Бу “Тааттам сайар салгына” кинигэ тас көстүүтэ. Кинигэ ааптарын, Саха Республикатын Бэчээтин туйгуна, Саха Республикатын суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ А.Ф. Постников-Сындыыһы Тааттаҕа билбэт киһи суох буолуохтаах. Олус сэмэй, үрдүк ис култууралаах, киэҥ көрүүлээх суруналыыс – кылаан кырдьыктаах, олох бары салааларыгар туһаайыылаах үлэлэрин “Таатта” хаһыаппытыгар аахтыбыт ини, аахпатыбыт ини.

Кинигэ “Сындыыстаммыт суолларбын хайдахха” ыстатыйатыгар: “...эһиги хараххыт ортотугар тыһыынчанан араас матырыйааллары суруйдум. Суруллубут суоруллубат, үлэ-хамнас ситиһиилэрин сэргэ, итэҕэстэри-быһаҕастары да арыйар матырыйааллар эмиэ тахсыбыттара. Онон уоһа-тииһэ суох, кэлтэйдии хайгыы эрэ сылдьар суруналыыс буолбатахпын, биир көнө сүрүннээхпин көрдөрдүм дии саныыбын. Маны сэргэ айар дьону өйүүр “Дьүрүскэн”, спорка сыһыаннаах “Буура Дохсун”, суут-силиэстийэ үлэһиттэригэр аналлаах “Киһи уонна сокуон” балаһаларга эппиэттээх корреспондент быһыытынан үлэлээтим,” – диэни ааҕа-ааҕа, чахчы да дириҥ билиилээх, хас биирдии тылыгар кылбайар кырдьыктаах, сонордьут куттаах суруналыыс үлэлии сылдьыбыт кэмнэрин эргитэ саныыбын.

Хаһыакка үлэлиир суруналыыс барыта төрөөбүт дойдутугар, бар дьонугар ытык иэһин туохтан да үрдүктүк тутар диэн эттэххэ соччо кырдьыга суох буолуох этэ. Александр Федорович гражданин быһыытынан иэһин олус үрдүктүк тутарын кини үлэтигэр-хамнаһыгар көрөбүт. “Сүүс сыл сүүс суруйааччы” диэн хомуурунньукка улуу биир дойдулаахтарбытын сэргэ айар куттаах дьоммутун сэргэстэһиннэри таһаарбыта, үгүс суруйар дьону бу уустук, олус эрэйдээх айар үлэҕэ кынаттаабыта саарбаҕа суох. “Таатта олоҥхо дойдута” сурунаал, “Таатта сүүс ырыата”, “Биллэр уонна биллибэт Илларион”  (Аан дойду чемпиона Илларион Федосеев туһунан), “Кыайыыны уһансыбыт хагдарыйбат мөссүөннэр” кинигэлэр Сындыыс биллэр-көстөр сыратынан күн сирин көрбүттэрэ.

“Таатта” хаһыаты таһынан төрөөбүт улууһун олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕатын киин бэчээккэ, араадьыйаҕа, телевидениеҕа общественнай корреспондент быһыытынан киэҥник сырдаппыта.

Саамай сөҕөрүм, түбүктээх үлэ быыһынан общественнай араас өрүттээх үлэнэн дьарыктанара. Биһиги “Көмүлүөк күлүмэ” литературнай түмсүүбүтүгэр олохтоох ааптар В.Н. Белолюбскай-Айылгы, хомойуох иһин, ааптар билигин суох, “Алаас сылаас тыына” кинигэтин биһирэмигэр “Араҥас сулус” түмсүүнү илдьэ тахсыбыта. Ол кэнниттэн Айылгы “Төрүт дойду ахтылҕана” кинигэтин биһирэмигэр эмиэ кыттыыны ылбыттара. Биһиги литературнай түмсүүбүтүн сэҥээрэн, кэрэхсээн хаһыакка суруйбута. Ити биһиги түмсүүбүт бастакы бэчээккэ тахсыылара этэ. Постников уонна кини иилээн-саҕалаан аҕалбыт айар дьоннорун истиҥ сэҥээриилэрэ, хайгыыр тыллара чахчы тэбинэр модьу модьоҕо буолбуттара. Ол кэнниттэн “Араҥас сулус” түмсүүлүүн, кэлин “Уран тыллыын” балачча алтыһан үлэлээбиппит, кинигэлэри ырыппыппыт. Постников барыаҕыттан ити сибээс лаппа сэдэхсийдэ, киин библиотека эрэ өртүттэн сибээс салҕанар дуу дии саныыбын. “Көмүлүөк күлүмэ” литературнай түмсүү А.Ф. Постников-Сындыыска дириҥ махталлаах.

Түгэн тосхойбучча үтүө киһи туһунан үтүө тыллары этэри тоҕоостооҕунан ааҕан, балачча уһун бэргэһэ тыл буолла. Аны чопчу кинигэ туһунан санааларбын тиһэбин.

Аан тылы “ Сылаас санаа салгына” диэн ааттаан СӨ суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, Саха народнай поэта Иван Мигалкин суруйбут: “... үчүгэй суруйуулар улахан хайҕалы эрэйбэттэр, кинилэр бэйэлэрин ис хоһооннорунан, мындырдык суруллубуттарынан ханнык да бэйэлээх ааҕааччыны умсугутан, сырдык иэйии ураты кистэлэҥнэрин итэҕэтиилээхтик арыйан, киһини долгуталлар. Ол курдук Сындыыс хоһоонноро төрөөбүт Тааттатыгар сылаас тапталынан илгийэллэр уонна бу улууканнаах дойду өҥ буоруттан силистэнэн чэчирээбит буолан ураты истиҥ тыыннаахтар, ханна да хатыламмат суоллаахтар-иистээхтэр,” – диэн айар үлэ аартыгар элбэхтэ миккиллибит народнай поэт бу сыанабыла ааптары билбэт ааҕааччыга сэҥээриини күөртүүһү диэн астына бэлиэтээтим.

Кинигэ түөрт түһүмэхтээх. Бастакы “Дойдум ахтылҕана” түһүмэххэ 33 айымньы киирбит: 6 прозаическай уонна 27 хоһоонунан.

            Ахсым айаннаах Алланым

            Таатталыын талбаара силбэһэр,

            Түбүлээн таалалыыр сиригэр

Оҕо саас кустугун кууспутум... (10 стр)

Үгүс үйэлэр тухары тыынар тыыннааҕы, бары үүнэри иитэн-аһатан бороохтутар быйаҥнаах үрэх улахан эбэҕэ ийэтигэр ыксыыр оҕолуу дьулурҕатык сүүрэн тиийэр аартыга, улахан эбэ ахтыбыт ийэлии суулуу тутан кууһар уораҕайа киһи эрэ астына уонна симиттэ умсугуйар көстүүтэ буоллаҕа эбээт. “Талбаара силбэһэр”, “түбүлээн таалалыыр” ойуулааһыҥҥа поэт тыллара сытыытык ол кэрэ, сүдү көстүүнү көрдөрөр.

            Сайынын күөх былаат бүрүммүт

            Талыыкан үрэххин сыыйабын,

Кыһынын баттаҕа кырыарбыт

Хоҥкуйбут талаххын сэргиибин! (11 стр)

Бэргэн метафорическай хоһуйуу сайыны-кыһыны хомуйа тутан ааҕааччы бэркэ билэр хартыынатын ойуулуу тарта. Айылҕаҕа үгүстүк сылдьар, айылҕаны таптаан кэрэхсиир ааҕааччы бу да хоһооннору сэҥээрэн кинигэ ыллыктарын тыырыан сөп.

Аҕыс таас хайаттан аллара тэбинэр

Алланым ахсымнаах дьулурҕа сүүрүгэ –

Очурдаах олоҕум устатын тухары

Сүрэхпэр кутуллар эрчими эбэрэ,

Эмиэ да сылаастык иэйиинэн илгийэ

Сүүдүйэр сүһүөхпэр сүр күүһүн угара.... (12 стр)

Төрөөбүт дойду, киһи быстыспат ситимин аҕыйах строкаҕа хайдах курдук сайа эппитий! Кырдьыга да, хас биирдиибит олох эрийэр-мускуйар уустук олуктарыгар төрөөбүт дойдубутуттан күүс-сэниэ ылабыт, олох маанылыыр-таратар түгэннэригэр дойдубутугар талаһан эрдэхпит. Бу эппиппин бигэргэтэрдии поэт бу хоһоонун аҕалабын:

Күһүн санаам мунуута

Көппөх, көмнөх түһүүтэ...

Күнүм сарыал кыыһыыта

Көтөр көҥүл көтүүтэ...

Тоҕо куруук тардыстабын –

Торҕо күөхтүүн арахсар

Кэри-куру аларбар,

Дойдум чуумпу олоҕор... (16 стр)

Хайдахтаах да дириҥ иэйиилэр, туоххаһыйа айманыылар, үлүскэн үөрүүлэр ойуулааһыннара Постников лирикатыгар таптыыр Тааттатын, ахсым Алланын айылҕатын көстүүлэригэр ситиилии эриллэн сылдьаллар. Бу иһин этэн эрдэхтэрэ: “Саха айылҕа оҕото” диэн. Таптал лириката бу, пейзажнай лирика бу, гражданскай лирика бу диэн чопчу ылан уурдахха, Сындыыс лирикатын уратытын эмтэритиэххэ сөп диэн санааҕа кэллим. Уонна дьиҥ кукка-сүргэ иитиэхтэммит дириҥ иэйии, дириҥ толкуй, дириҥ санаа маннык кэлим хоһоон тойугун үөскэтэр буолуохтаах диэн түмүгү оҥордум.

“Салааскалаах сайыҥҥы оҕо” кыракый кэпсээҥҥэ суруйааччы кэпсиир түгэнин харахха көстөрдүү ойуулуур: “Утуктуу сыппыт тураҥ буор бурҕайда, остоолбоҕо олорор тураахтар дааҕырҕаһа көттүлэр, уулуссаттан үрдүк олбуорунан бүөлэммит дьиэлэргэ ыттар үрэн баргыстылар, түннүктэргэ дьоннор сирэйдэрэ мэлэҥнэстилэр...” Туруусугунан эрэ сылдьар биэстээх бэдик, кыһын сыыртан сырылыыр салааскатын соспутунан, сүүрбүтүн “икки кыысчаан бычыгырыы-бычыгырыы эккирэтэн туллуктанна”. Хартыына олох туһунан, кэдэрги көстүүлэр киһини алларытыыларын туһунан, киһи ис көҥүлүн туһунан философскай көрүктэри эрийэн таһаарбыта, ааптар олоххо позициятын көрдөрөр дуу диэн санааҕа кэллим. Кэпсээн суруллуута тупсаҕайа харахха быраҕыллар. Сыыһаны була сатаан “сырылыыр, сырылас” диэн тылларга хатаастыахха сөп буолуо, ол эрээри кэпсээн философскай “улаҕатын” көрдөххө, бу тыл олус бэргэнник, сөптөөхтүк туттуллубут ис номоҕо тахсан кэлэр.

Нуучча литературатыгар “стихотворение в прозе” диэн жанр баар, бу жанр И.С. Тургенев аатын кытта ситимнээх. Саха литературатыгар, мин санаабар, сэдэхтик да буоллар баар. Бадаҕа, дьүһүйүү диэн ааттанар буолуон сөп. Мин А.Р. Кулаковскай-Дьэҥкир биир оннук айымньытын “кэпсэлинэн хоһоон” диэн сүрэхтээбитим. “Дьүһүйүү” диэн тылы атын соҕустук өйдүүбүн, онон Сындыыс “Аллан эстиитэ” айымньытын “кэпсэлинэн хоһоон” диэн ааттыым. Өрүс эстиитин ойуулааһын: айылҕа көстүүтүн уоҕун-кылынын, суоһун-суодалын үрдүк күүрүүлээх даҕааһыннарынан, быыппастар тыҥааһыннаах туохтуурдарынан – харахха бу баардыы сатабыллаахтык суруллубут. Тылын-өһүн имэҥинэн бу кэпсэлинэн хоһоон: “...таас булгунньах курдук өрөһөлүү симпит болгуо муустарын хабырына-хабырына хабараан үлүгэрдик хайыта тэптэ, күлэ-күлэ күчүгүрэччи көмүллээтэ”, “көмүөл мууһун көнтөһө төлө баран кычыгыраата, халдьыгырыы-халдьыгырыы уһаты-туора хара ууларын халытта, хайа саҕа харгы муустарын тоҕута сүргэйэн көтөхтө, уһун суолга турунан уһук хоту бугуһуйбуттуу сундулуйда.” Аллитерация саҕа аллитерация, градация саҕа градация! Бу буоллаҕа ийэ айылҕаҕа сүгүрүйэр таптал толомон тойуга!

Иккис  түһүмэх “Сындыыстанар санаалар”. Бу түһүмэххэ “Һуу-һаа” (көрдөөх кэпсээн), “Тиһэх оруол” (дьиҥнээх олохтон), “Сындыыстаммыт суолларбын хайдахха” прозанан айымньылар уонна 18 хоһоон киирбиттэр. Народнай поэт Мигалкин : “...сыныйан ааҕан бараммын ис сүрэхпиттэн ылынным. Кини тылы билэрин, санаалара ис киирбэх ураты  күүстээхтэрин , иэйиилээхтэрин. Манна эр киһи олоҕу көрүүтэ, ардыгар мунуута-тэниитэ, таайыллыбатах уустук таптала сонуннук, сэргэхтик хоһуйуллар”,- диэн аан тылга суруйбутун тумулук туттабын уонна “Таатта” хаһыакка үлэлээбит үлэтин, айар куттаах дьоҥҥо  өйөбүлүн, биллэр-көстөр көмөтүн сөҕө-махтайа бу түһүмэҕи түмүктүүм.

Үһүс түһүмэх “Аймах-билэ дьоммор” диэн аатын курдук олус иһирэх, истиҥ. Суруйааччы хаан-уруу дьонугар, бииргэ үлэлээбит, истиҥник саныыр  Анастасия Александровна Морхоеваҕа, чугас доҕотторугар  анаммыт  анабыл  хоһооннорунан сыана быстахха, Сындыыс араас киэптээх-кээмэйдээх хоһооннору талбыт суруйар поэт:

            Алта уон саас

            Айар төлөн саас...

            Ахсым ат арҕаһа

            Айыы суолун аартыга...

(Саха народнай бэйиэтэ И.М.Мигалкиҥҥа).

            Силиһиҥ-мутугуҥ дириҥээн

            Ийэ тыл сүмэтин угуттаан,

            Уус-уран айымньыҥ чыпчаала

            Күөх халлаан урсунун устунан

            Күн диэки чэлгийэ тардыстын

(И.Лукачевскай – Силискэ)

            Харалдьыкка ньургуһуннуу

            Хара буорга үүнэн

            Хаарыс солко тылламмыт...

(П.С.Самсоновка-Бүөтүр Хараҕа)

            Бастыҥ доҕор Барыыс -

            Биллэр-көстөр суруналыыс,

            Бэйээсийэҕэ Байанайдаах,

            Боруосаҕа Барыылаах...

(Б.И. Павловка)

            Аастыйбыт баттахтаах аҕаккам, дорообо!

            Сыл-хонук субулла сүүрэрэ түргэтээн

            Өйдөбүл тумуллар саппахха сүттэллэр да,

            Бу баардыы өйдүүбүн ээ, хас биирдии түгэни...

(Ф.Ф. Постников-Арчы Сүөдэргэ)

Кинигэ IV-с түһүмэҕэ “Көҥүл тылбаастар”. Бу түһүмэххэ Александр Постников С. Есенин “Клен ты мой опавший” хоһоонун тылбаастаабыта сонунуттан соһуйбуппун тоһоҕолууру тоҕоостооҕунан ааҕабын.

            Или что увидел?

            Или что услышал?

            Словно за деревню

            Погулять ты вышел.

            Эбэтэр таһырдьа

            Чэччийэ сылдьаҥҥын,

            Дьылҕа Хаан уурааҕын

            Истэҥҥин соһуйдуоҥ?

Сергей Есениҥҥа дьылҕа-хаан уурааҕын туһунан суох курдук, ол эрээри хоһоон аймааһыннаах ис хоһооно ол туһунан этэрин саха поэта таба тутан этэн кэбиспитэ сөхтөрүөн сөхтөрөр.

            Сам себе казался

            я таким же кленом,

            Только не опавшим,

            а вовсю зеленым.

            Эн курдук томороон

            Тоҥ мастыы сананан,

            Күөх лабаа чэчириир

            Сай түүнүн түһүүбүн.

Атын тыллаах поэт тылбааһа маннык табыллыбыта тылбаасчыт тылбаастыыр поэтын айар үлэтин олус үчүгэйдик билэрин таһынан, иэйиитин миҥэтигэр бэйэтин тылын талбыт мэҥэһиннэрэр кыахтааҕын көрдөрөр.

Постников И. Переверзин 12 хоһоонун тылбааһа киирбит. Бу поэт айар тойугун олус сөбүлүүрүн, сыаналыырын тылбаастар туоһулууллар.

Маны  таһынан Кыргыстаан поэта Жалил Садыков “Готовая мелодия”, “Прости меня” хоһоонноро нууччалыы С. Светланова тылбааһынан кэлбиттэрин сахалыы саҥардыбыт.

            Тогда из вольной речки благодатной

            Я превращаюсь в мелкий ручеек,

            И мысли разлетаются куда-то,

            Как на клочки изорванный листок.

            Оччоҕо быйаҥнаах балысхан өрүскэ

            Оччугуй үрэхтии чычааран ыларым,

            Кумааҕы лииһинии хайыта тардылла

            Кыйдана ыһыллар санаалыы сүтэрим.

(“Бырастыы”)

Бу үөһэ эппиппэр эбэн эттэхпинэ, учуутал да буоларым быһыытынан буолуо, А.Ф. Постников-Сындыыс айымньыларыгар саха омук ыччатын иитэр ньымаларын үгүһү булуохха сөп. Холобура, “Умнуллубут чаанньык” диэн дьоҕус кэпсээҥҥэ, оҕону хомотору улаханнык санааһыны сэргэ, олох охсууларын уйумтуо (стрессоустойчивость) буолар гына иитиилэрин көрөбүн. “Уот иччититтэн дьарыллыы” – сиэри-туому, үгэһи-үөрэҕи ытыктыыр сиэрдээх майгы иитиллиитин булабын.

“Тааттам сайар салгына” кинигэ – иһирэх тылынан суруллубут истиҥ ис хоһоонун, билиҥҥи балысхан тэтимнээх кэмҥэ, киһи иһирэҕэ ханнык да кэмҥэ инники тутуллуохтааҕын туоһута.       

                       

                                                                       Ольга Николаевна Макарова,

Баайаҕа модельнай библиотекатын “Көмүлүөк күлүмэ” 

литература түмсүүтүн ырытааччыта,

 РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, 

СӨ үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ, 

Баайаҕа нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо,

Б.Ф. Неустроев-Мандар  Уус академическай үлэлэрин тылбаасчыта 


CАНАА КУЛУТА


(Хоһоон бөлөҕө)

Эмиэ санаам кулута

Сэбирдэҕи тамнаата,

Ситтэрбэтэх суолларбар

Собулҕаны тоҥсуйда –

диэн тылларынан саҕаланар “Санаа кулута” хоһоон бөлөҕүн мин сэргээн, сөбүлээн аахтым. Бөлөххө барыта 54, үксэ түөртүү строкалаах хоһоон киирбит. Ону бэйэм хайдах араарбыппынан, кылгастык быһа тардан эһиэхэ тиэрдиим.

Хоһооннорго поэт олоҕун үктэлэ уларыйар судургута суох кэмин көрдөрөр элбэх айымньы баар, холобур:

Тулам туман будулуйар

Тулам хаарга сууланар –

Суоһурҕанар тымныы түүҥҥэ

Соҕотохсуйар уоттаах Чолбон

Сууллар Сындыыс уолабын...

****

Эмиэ дьылҕа хаан

Күүскэ, күүскэ тыынна,

Сордоох суолбун тордоон

Көхсүбэр тыынна.

****

Онтон мин сылтан сыл

Бааһырбыт сүрэҕим чэрдийэр,

Саҥаттан саҥа кэм

Дьол уоттаах утаҕын

Тоҥуйдук ыймахтыыр,

Ардыгар сүрэҕим кымаахтыыр,

Имэҥнээх тапталга умайбыт –

Баастара хаанынан оҕуолуур...


Айымньыларга Дьокуускай, Туймаада «уораана» үгүстүк «эҥсиллэн» ааһар. «Эҥсиллэр уораана» диэн Сындыыс бэйэтин тыллара.

 

Эмиэ туман Туймаадаҕа

Тунуйбута тугун сүрэй,

Эрчим сааспын умата

Туруммута тугун бэрдэй.

****

Оттон дуо Дьокуускай

Дьолунан долгуйар,

Доҕору дойҕохтуур,

Дьоҕойон көрдөөхтүүр.

****

Улуутуйар улуу Туймаада

Ахсыс үктэлигэр ыттыбыт

Уолбат улуу Чолбонун

Аргыардаах хаһыҥын сааскытабын.

 

Хоһоон бөлөҕүн быыһыгар төрөөбүт буорга ахтылҕан тыына уйаннык киирэн тахсар:

 

Тааттаҕа бэл былыттар чугастар

Чалбах суол күлүгэр бүгэллэр,

Көҕөрө талбаарар үрэхтэр

Күөх халлаан уһугун бүүрэллэр...

****

Тааттам тардыы талаҕа

Таманныра кырыардаҕа,

Таптал таҕыл иэйиитин

Талбаарыйа аҕыннаҕа

****

Түүлүм эмиэ иччилээх

Туһунан толкуйдаах,

Тараҕана сайылыкка

Таалалыыр идэлээх.

 

Дойдутун тыыныгар даҕатан, Сындыыс аны чугас дьонугар анаабыт икки хоһоонун ааҕыым:

 

Туманнаах түбэбин

Силэйэ тойтойор,

Томтоҕор иэдэһин

Сиэн уолум тоһуйар.

****

Бүгүн көрдүм кинини,

Айбыт аҕам барахсаны,

Истиҥ иэйии мичээрдэх

Буһурукка сүппүтүн...

 

Онтон түмүккэ, поэт бэйэтин тылынан эттэххэ «эргичийэр олоҕор эрэл кыымын саҕар» тыллары ааҕыым.

 

Санааларым, санааларым,

Саппахтаах саҕаххыт

Саҥа күнтэн сарадахтанан,

Сандаарыйаа инигит...

*****

Куттанымыахха...

Күн баарын тухары баар буолуохпут,

Сир баарын тухары үүнэ туруохпут,

Таптал баарын тухары олоруохпут!

 

Дьэ, бу курдук киһини сүрдээхтик толкуйдатар,элбэх араас санааҕа тириэрдэр, маннык баай, хомоҕой тылы-өһү киһи өссө да аахтар-ааҕан бара туруох курдук диэн, санаабын долгуйан туран этэбин.

            Евгения Ивановна Шестакова,

Таатта улууһун Киин библиотекатын

кылаабынай библиограба, СӨ култууратын туйгуна

Комментировать

Авторизуйтесь

Комментарии


Комментарии 1 - 20 из 0
Начало | Пред. | | След. | Конец

Возврат к списку