ХАҺАН ДА УОЛБАТ ҮРЭХ

ХАҺАН ДА УОЛБАТ ҮРЭХ

Хаартысканы https://kepseen.ru/ ситимтэн ыллыбыт

08.10.2020

Елена Антонова-Күн Сиккиэрэ бөлүһүөктүү ырытыыта

2019 сыллаахха Дьокуускай куоракка «Көмүөл» бэчээт дьиэтигэр суруйааччы, суруналыыс, айанньыт Борис Павлов «Саха сүрэҕэ» диэн хоһоонноро, кэпсээннэрэ хомуллан киирбит кинигэтэ бэчээттэнэн тахсыбытын ааҕан баран, санаабын этэн көрөргө холоннум. «Саха сүрэҕэ» хайдаҕын-тугун, кинини долгутар-уйадытар туох баарын өҥөйөн, биир-биир көрүөххэ эрэ:

Саха нүһэр.

Тугу санаабыта барыта сүрэҕэр түһэр…

…Саха икки сүрэхтээх.

Таптаан кэбистэҕинэ сэрэхтээх.

Аан дойдуну кутаанан толорор кыахтаах,

Хараҥаны да сырдатар алыптаах.                 (58 с)

Ааптар Борис Павлов хоһооннорун ааҕан киирэн бардахха уот уонна сырдык, дьулуур уонна тулуур «икки сүрэхтээх саха» кини бэйэтэ курдук буолан тахсар. Биллибэт ааптар эппитинии: хас биирдии худуоһунньук тугу даҕаны уруһуйдаабытын иһин, ол онно баар бэйэтин эрэ булан уруһуйдуур:

…Уйан,

Көнө,

Сырдык,

Күүстээх,

Инникигэ эрэл куттаах,

Куруук күҥҥэ тардыһыылаах,                                                                               

Сыҥааҕын иһигэр бүппэт биһик ырыалаах-

САХА ТЭБЭР СҮРЭҔЭ.                                         (58 с)

Сөбүлээбиппин бэлиэтээн иһэр үгэспинэн харандаастаах олорон, бииртэн биир хоһоону ааҕан истэҕим аайы, биири даҕаны ордорбокко бэлиэтэниэх курдук буоллум. Хоһооннор тиһиктэрин аһарыгар ааптар тута Киһилии Киһи сиэрин-майгытын быһыытынан тугу бары алы гынар, муҥутуур ыраас тапталга билиниитэ ааҕааччы болҕомтотун бэйэтигэр тардан ыларын таһынан, бу кини хорсун хотой сүрэхтээҕин көрдөрөр. «Билинии» диэн хоһоонугар бу үөһэ ахтыллыбыт «икки сүрэхтээх» кими даҕаны араарбакка таптыыр, алы гынар айыы санаалаах күн кэриэтэ киһи – саха маннык эппитэ ааҕар киһини кутун-сүрүн истиҥник сылытан киирэр:

Миэнэ тылларым барыта сүрэхтэн,

Сып-сырдык, ып-ыраас, сып-сылаас

«Ийэ сир» диэн үрэхтэн…

…Куруук Эһигини таптыаҕым,

Бырастыы гыныаҕым:

Сыыһа саҥарбыккытын,

Алҕас туттубуккутун,

Сиилээбиккитин,

Сэмэлээбиккитин,

Хомоппуккутун,

Туора көрбүккүтүн,

Күлүү гыммыккытын…

…Эһигини эрэ харыстыыбын

Күнү тула бииргэ эргийэ сылдьар Дьоннорбун!    (18 с)

Бу хоһоон тылларынан ити биһиги сүрэхпит биһигини кытары кэпсэтэр эбээт. Истиҥ, истиҥ эрэ. Сүрэхпит бэйэтэ тыыннаах Таҥара кэриэтэ оҥорбут аньыыбытын-харабытын кини эрэ бырастыы гынарын ааптар хайдах курдук мындырдык эппитин киһи сөҕөр эрэ. Саха сүрэҕэ маннык киэҥ, маннык холку. Сарсыарда турбут киһи күнүн мэлииппэ ааҕан саҕалыырын курдук, киһи саныыр санаатыттан, этэр тылыттан-өһүттэн «Күн таҥыллар» - олоҕуҥ таҥыллар :

Күн таҥыллар бытархайтан:

Куппут чэйиҥ сылааһыттан,

Саныыр санааҥ ырааһыттан,

Ыҥырар айан ырааҕыттан.

Тыаллааҕыттан,

Ыаллааҕыттан,

Миинэр атыҥ кыахтааҕыттан.

…Күн таҥыллар…                (23 с)

 Хоһоон тыллара чиҥ-чаҥ хатан сүрэх тэбэрин курдук биир кэм тэтимнээҕэ, тэҥ киэлилээҕэ киһи кутун-сүрүн уоскутар, сүрүннүүр.

…Кини сүрэҕинэн көрөр,

Инники туох буоларын

Көхсүнэн да олордор сэрэйэр.

Киһи өйө тиийбэтин

Түүлүнэн-битинэн сэгэтэр…                (58 с)

Сиргэ төрөөбүт киһи-саха барахсан төһөнөн көнө, ыраас, сырдык санаалааҕый даҕаны, олоххо кинини тулууру, дьулууру эрэйэр туой, куруук тургутуу кэтэһэр:

 …Ньылаҥныыры, хаптаҥныыры, бэт буолары сатаабат буоллаххына эйигин атын дьылҕа кэтэһэр,ол эрэн БҮТҮН КЫРДЬЫК баара буолуо диэн киһи син биир эрэнэр.

Дьэ, доҕоор, син биир

Сүрэҕим атыны ирдиир,

Бэйэҥ айылҕаҕынан олор,

Сүрэҕиҥ тугу этэрин оҥор.           (114 с)

Айылҕатынан олорор, сүрэҕинэн оҥорор уйан, күүстээх киһи эрэнэр эркинэ, өйүүрэ, өйдүүрэ - бэйэлээх бэйэтэ эрэ. Саныыр санаата, этэр-тыынар тыла, түбүгүрэр түбүгэ, оҥорор үлэтэ барыта бэйэтин илиитин иһигэр, икки харытыгар. Ол курдук Киһи бэйэтэ уус. Дьылҕа, Олох ууһа:

 Үлэ бүттэ.

Уус туран таҥаһын тэбэннэ.

Тимир кыырпахтарын.

Таҥас кырадаһыннарын.

Дьоҕур-талаан быстаҕастарын.

Күнү көтөҕөн ылан саҕахха уурда.

Сарсыҥҥа диэри.

Сарсын эмиэ сырдыа.

Уус туран өстүөкүлэ курдат халлааны ып-ыраас гына сотуо…

…Хас саха ахсын

Баар Кудай Бахсы!

Хас урааҥхай айана

Саргы талаан Байанайа !         (54 с)

Айан. Олох – айан. Былыттары, тыаллары кытары аргыстаһар илин саҕахтан тахсыбыт күн арҕаа саҕахха түһүөр диэри тэҥҥэ айаннаһар Орто дойдуга кэлбит хас Киһи барыта-айанньыт:

 Киирэҕит дуо, биһиэхэ, айанньыттар этэрээттэригэр?

Сүгэһэрбитигэр туус, ырыа уонна уот уктуохпут,

Сүрэхпитин ыра санаа уотунан уматыахпыт…

…Уот оттон Аар Айыы Тойоҥҥо махтаныахпыт:

Маннык сүдү сири-дойдуну айбытыгар,

Киһини үрдүктүк тутар майгытыгар…             (32 с)

Итэҕэл, эрэл. Итэҕэл төрүккүттэн, өбүгэҕиттэн бэйэтэ төрүү төрөөбүт төрүт тылгын кытары хааҥҥар иҥэ сырыттаҕа дии. Оттон эрэл- дьулуур, тулуур курдук олох устата уйана-хатана тобуллар, чочуллар. Борис Павлов эрэл диэн тылы элбэхтик сөбүлээн туттар, «эрэл куттаахтар этэрээттэрэ». «Салгыҥҥа бураллар үүт үрүҥ сиэллэрдээх Үрүҥ Күн маанылаах оҕото - Дьөһөгөй» саха айаҥҥа миинэр миҥэтэ, эрэллээх эрэнэр доҕоро –ата. Саха киһитэ сылгы кута куттаах, сүрэ сүрдээх, тэтимэ тэтимнээх. (Р. Бравина). Сындалҕаннаах кыһыҥҥы сыраны, сааскы сырдык ырыаны кытары «бастакы кулунчук төрүүр, саха сүрэҕэр ЭРЭЛ төрүүр»:   

…Хаамп, кулунчук,

Эйиэхэ эрэл улахана,

Биһиэхэ баар дууһабытыгар сылгы –

Саха таҥарата…

…Саас аайы хас биирдии кулунчуктуун

Саха сүрэҕэр ЭРЭЛ төрүүр.          (62 с)

Төрөөбүт алааһыттан арахсыбатах, ыраах сирдэринэн тэлэһийэн сылдьыбатах саха саныыр санаата киэҥ куйаар сиксигинэн тилиһийэ айанныыр:

…Ол оннук көппүтэ мин ырам от үрэх үрдүнэн,

Хаҥыл ат – мин көҥүл санаабын көлүнэн,

Үрүҥ Күн үйэлээх сарыалын анныгар,

Алгыстаах айаным аартыгар.

БАРАХСАН!                                           (29 с)

Олох устар үөһүгэр сылдьар айанньыт киһи өрүү солото суох түбүгэр сылдьар. Сололоох эрэ киһини кыыбаҕалаах санаа бүппэт мөккүөрэ булан буулуу сатыырын, ырыта тыытарын, ыас гынан ыстыырын ааптар уот харахха этэр:

Бырастыы гын, соло суох!

Сылайарга,

Санньыйарга,

Сынньанарга,

Сыппыырга,

Мөлтүүргэ,

Көмө көрдүүргэ…

Хамсаныахпытын наада

Олоҕу оҥоруохпутун,

Дьылҕа быатыттан тутуһуохпутун...

Соло суох!

Өһүргэнэргэ,

Өсөһөргө,

Өстөһөргө,

Өрөлөһөргө,

Өй былдьаһарга…                    (44 с)

Борис Павлов хоһооннорун ааҕан истэҕим аайы санаам, кутум-сүрүм саҕахтан саҕахха диэри тайыыр дьикти киэҥник сапсынар, даллаҥныы көтөр хоһоон кынаттаах устуруокаларыгар, «үрэх үрдүгэр салгыҥҥа ыйаммыт оҕуруо-ырыаларга» уйдаран сири билбэккэ улам көттөр көтөр. Оннук ээ, «Саха сүрэҕэ». Кини эрэ билэр эппит тыл эҥсиллэр эгэлгэтэ, кэрэтэ ыраахха диэри иһиллэн, тэйэн Сири эргийэн кэлэрин, куйаарга сурулуу субуллар кустуктааҕын:

Олохпун суруйабын чэрэниилэнэн буолбатах, сүрэхпинэн...

Суруйабын айылҕаттан ылбыт билиибинэн…

…Бу тылларбын куба гынан халлааҥҥа көтүтэбин,

Бу санааларбын хараабыл гынан муораҕа ыытабын,

Эһигини эрэ баарым тухары астынабын,

Эһиги эрэ ЭРЭЛГИТИГЭР уйдарабын.                       (72 с)

«Саха сүрэҕэр» киирбит хоһооннор Аан дойдуга маннык сырдык, ыраас, бар дьонун туһугар күүһүн-кыаҕын ууран сыралаһар, олоҕу күүскэ таптыыр киһи – саха киһитэ баарын чаҕылхай туоһулара.

…Суолбар моһоллор да баар буоллахтарына

Мин күүстээх санаабын тулуйуохтара суоҕа,

Аартыкпар айалар да иитиллибит буоллахтарына

Мин олоххо тапталбыттан чаҕыйан туруохтара…          

Бу туппут күммэр ханан да дьиэк киллэриэм суоҕа,

Уу тэстибэт чөл куттаах оҥоруом,

Бу күнү эһи этэҥҥэ атаардаххытына

Миэхэ бэлэх курдук күлүмүрдээн туруоҕа.                 (76 с)

Таптал. Саха эр киһитин дьахтарга таптала чуумпу уонна сэмэй. Борис Павлов таптыыр, эрэллээх доҕоругар этэр, көрдөһөр тыллара килбиктэр эрээри дириҥнэр, дьиҥнээхтэр:

…Олох диэн дьикти,

Төһө да өр олор тамаҕы кыайан ханнарбаккын,

Баҕа санааны үрүҥ хопто курдук кыайан сиппэккин ,

Сүрэх күн курдук, уота хаһан да умуллубат,

Икки атахтаах тапталы ханна эрэ илдьиэх курдук мунньарын кубулуппат.

Ол да буоллар,

Оннук да гыннар,

Бу кэмҥэ,

Күҥҥэ,

Чааска,

Түгэҥҥэ,

Чыпчылҕаҥҥа

АТТЫБАР ЭН БААРЫҤ БУОЛЛАР….                (126 с)

Ааптар бииртэн биир хоһооно Санаа, Тыл, Айар кут буолан бу тулалыыр эйгэни, Кэрэни ситэрэ-хоторо ситимнии, байыта тураллара барыта - ол саха диэн эрэллээх киһи сүрэҕиттэн саҕаланарын, кини сырдык уот сардаҥаларыттан саҕыллар «бар дьонун көмүскүүр киһи үрдүк аналын» бэлиэтиир.

…Эйиэхэ үөһэттэн бэриллибит уот,

Ону бу Сиргэ кутаа гына умат,

Мэник, улдьаа, быстах санааҕа албыннатыма,

Ыҥыыртан ыарыылаахтык бырахтарыма!..

…Бу сиргэ хаалларар тэпсиллибэт суолуҥ,

Эрэнэр, кэтэһэр норуотуҥ,

Бар дьоҥҥун көмүскүүр үрдүк аналыҥ

Ол буолар Эр бэрдэ үөһэттэн кэтэрдиллибит бурҕалдьыҥ!    (132 с)

Музыка – тыла суох Поэзия. Киһи кутун-сүрүн чараас кылларын таарыйар, байытар олох биир кэрэ, уран тыаһа. Биитэр музыка улуу Таптал. Этэр тыл бүттэҕинэ аҥардас кини хаалар. Тэбэр сүрэх тэтимэ бэйэтэ музыка (Күн таҥыллар). Сүрэххин иһиллээ. Сүрэх таҥнарбат. Музыка таҥнарбат. Барыта ситимнээх:

…Мин бэйэм ис кырдьыкпынан олорбутум,

Оонньуу үгүс быраабылаларын тутуспатаҕым,

Үөрүүлээх да, ыарахан да кэмнэрбэр

Аттыбар музыка доҕор буолан сылдьыспыта.

Биһиги көлүөнэ үйэ хабырыйсыытын көрбүппүт,

Тургутууга үгүс киһи кимэ, туга биллибитэ,

Ол эрээри мин илэ харахпынан көрбүтүм

Музыка хаһан да дьону түһэн биэрбэтэҕэ.                (92 с)

Борис Павлов «Саха сүрэҕэ» хоһооннорун тиһигин олус астына, сөҕө-махтайа аахтым уонна бу айымньылар аан дойдуга утары уунар саха омук тэбэр сүрэҕэр анаммыт тыыннаах тылынан өлбөт-сүппэт мэҥэ бэлиэ, үйэлээх өйдөбүнньүк дии санаатым.   Кылаан таһым, үрдүк көтүү.

Ханнык баҕарар айар куттаах ааптар кистэлэҥ күлүүс тыллаах буолар быһыылаах, ол курдук Борис Павлов биир сөбүлээн туттар тыла «сон»:

…Илдьэ сырыттым олоҕум тухары харыстаан,

Айаҥҥа кэтэр халтаҥ сонум хоонньугар уктан,

Оҕо сааһым барахсан, эн ыраас санааҕын,

Эн уйадыйар уйан куккун!                                (66 с)

Оннук, саха киһитэ ааптар «олох сылайбат саллаата» Борис Павлов харыстаан, биэбэйдээн илдьэ сылдьар «Айаҥҥа кэтэр халтаҥ сонун хоонньугар уктубут» «саха сүрэҕэ» сырдык уот, сирдьит сулус:

…Кылаабынайа баар киниэхэ дууһа-

Күн сирин сулуһа,

Киниэхэ өссө баар сүрэх-

Хаһан да уолбат үрэх…                             (60 с)

Оттон бүгүн мин ытыспар «Саха сүрэҕэ» сытта. Бу эн уонна мин, барыбыт сүрэхпит.

 


Комментировать

Авторизуйтесь

Комментарии


Комментарии 1 - 20 из 0
Начало | Пред. | | След. | Конец

Возврат к списку