Сындыыс “Аймах-билэ дьоммор” хоһоонноро...

26.02.2020

Бу хоһооннор бөлөхтөрө “Аҕаккам, эн сааскын ситэрим бу кэлбит” диэн сахалыы анаарыы хоһоонунан арыллара саха киһитигэр ордук чугас: “Кимтэн кииннээххин, хантан хааннааххын”, - диэн өйдөбүлүгэр дьүөрэлии. Манна аҕа уолун бэйэтин холобурунан иитэр, олоххо уһуйар ньымата көстөр. Айылҕаҕа, үлэҕэ, тулалыыр эйгэҕэ сыһыана, ирдэбилэ арыллар. Уол оҕо олоххо саҥа хардыы оҥороругар суолун аһан, үтүө-сырдык өртүнэн утаарар:

 Элбэҕи да этэн сүбэлээн, арчылаан,

Айыллар аартыгым дьылҕатын түстээҥҥин,

Суруйар идэҕэ бэлэспэр силлээҥҥин:

-  Ай, суруй, айхаллаа бу үтүө дойдугун! – диэн

Хаппарбар хатаабыт эбиккин кэриэскин,

Кураанах куугунуур оноҕос суолларбын

Куорсуннаан туһаайан, көннөрөн биэрбиккин.

            “Ийэм хараҕа” хоһооҥҥо уол-ийэ икки ардынааҕы уйулҕа ис ситимэ бэриллибит. Автор ийэ хараҕын көрүүтүттэн киһи өйүн-санаатын туруга уларыйыытын итэҕэтиилээхтик ойуулуур, ийэ олоххо суолтатын арыйан көрдөрөр. Онтон дьиэ иһинээҕи истиҥ сыһыана эдьиийигэр Саргылаанаҕа анаммыт хоһоонугар сэрэйиллэр:

            “Күн сирин көрүөхтэн күндүгүн даҕаны,

            Көмүскэс санаалаах күн тэҥэ эдьиийим!”

            Бииргэ төрөөбүттэр сыһыаннарыгар маннык истиҥ таптал баара, тапталга бигэнэн улааппыт оҕолорго баар буолуохтаах. Онон Александр Федорович айымньылара дьоҥҥо дьайыытын сүрүн күүһэ, истиҥ, сэмэй тыына, сахалыы кута-сүрэ, дириҥ ис хоһооно барыта - оҕо сааһын оҥкуллара эбит диэн сыаналыыгын. Дьиэ кэргэн иһинээҕи бигэ турук, өй-санаа, эт-сиин өртүнэн дьүөрэлии сайдыы үтүө түмүгэ суруйааччы айар тыынын сырдыгар көстөр.

            “Сиэммэр Ромушкаҕа” хоһоонугар:

           Үйэ добун аартыктара                          Арай кини хараҕар

            Эдэр киһини күүтэллэр                        Эн олоҕун тыргылла,

            Үрдүк мэҥэ кирбиилэрэ                       Күннээх хайа кэтэҕэр

             Элбэххэ ыҥыраллар!                           Эйиигин ааттатыаҕа!

- диэн кэлэр көлүөнэҕэ алгыс буолан иһиллэр.

            Онтон адьас атыннык, психологическай хартыына курдук кыраҕытык, мындырдык, дириҥник доҕотторго анабыллар суруллубуттар. Холобур: “Баар суох доҕорбор Барыыска”, “Иннокентий Лукачевскайга-Силискэ” тус-туспа ньыманан бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэһэрдик дьүөрэлии формалаан киһи быһыытынан майгылара, айар үлэһит быһыытынан уратылара ойууланан тахсар. Киһи хараҕар бу баардык көстөн кэлэллэр. Ойуччу бэлиэтик “Аллар атаспар Бүөтүр Хараҕа” анабыла – доҕорун ураты уус-уран тылыгар сүгүрүйүү тыына биллэр, айдарыылаах, туспа айар суоллаах суруйааччы быһыытынан бэлиэтиир. Хоһоон суруллубут ньымата (формата), тэтимэ Бүөтүр айымньыларыгар, майгытыгар кытта сөп түбэһэр курдук:

Үс үллэр үйэҕэ үтүрүттэрбэккэ

Үлүскэннээх сүүрүгүн

Үрүлүччү үүрэр,

Аргыардаах аартыктарынан

Анысханнаахтык айанныыр,

Алла сытар быйаҥнаах

Аллан эбэ Хара кытылыгар,

(...)

Киһи буолан килбэйэн,

Кииллийэн таҕыстаҕа

Тоҕо баҕас дохсунай!

Тоҕо баҕас толуутай!

Устар ууну сомоҕолуур

Уус-уран тылга

Уһуйтарбыта уранын,

Уйдарбыта уһунун!

Урутаабыта уруйун!

            Букатын атыннык суруллар, тэҥнээн көрдөххө, холобур, Иван Мигалкиҥҥа анаммыт хоһоон:

   “Алта уон саас

   Айар төлөн саас

   Ахсым ат арҕаһа

   Айыы суолун аартыга....”

Эбэтэр: “Туруук хайа дабайыллар

              Тутум үрдүүр үлэ –

             Түмүллэр!”,

- диэн строкалар саха өйдөбүлүгэр “орто омурҕан” дэнэр кэмин суолтатын арыйар. Өһүллүбэт өһүк (удьуор) хаанынан бэриллэн олоҕу анааран көрүү кэмэ. Ааспыт, билиҥҥи, кэлэр кэм ситимнэрин дьэҥкэрдэн толкуйдааһын, инникини сабаҕалааһын сааһа – өһүк өй, айар тыл уһуктар, удьуору, төрүччүнү чопчулатар кэм буолар. Ураты айылҕалаахтарга, айдарыылаахтарга Өркөн Өй уһуктар кылаан чыпчаала буолар кэм - бу саха киһитигэр, инники көлүөнэҕэ олоҕор олук уурар ураты кэм.

            “Эдьиий Настааҕа” анабылга киһини үлэ киэргэтэрэ көстөр. Хайа баҕарар үлэни төһө баҕарар киэҥник өйдөөн, дириҥник ылсан үлэлииргэ идэҕэ таптал, дьоҥҥо эрэл, дойдуга таптал, ирдэбил үрдүк таһымнары ситиһиннэрэр, үгүс дьолу аҕаларын көрдөрөр.

Сиргэ таптал, дьоҥҥо таптал уҕараабат, Эдьиий Настаа умнуллубат! - диэн чаҕылхай строкаларынан түмүктэнэр. Суруллубут тэтимэ да Настааны чугастык билэр, үлэлэспит дьоҥҥо үгүһү өйдөтөрө буолуо. Онтон “Олоҕум доҕоро Аадаҕа” хоһооҥҥо санаата кэлэн, тыла сөллөн сүрэҕин иэйиитин ууран суруйбута биллэр. Манна көстөр кэргэҥҥэ таптал, махтал, эрэмньи санаа уонна сэмээр киэҥ туттуу.

Туруору мырааны дабайа

Элбэхтэ сиэттиһэ хаамабыт

Айаҥҥа хоннохтон ылсыһан

Иллээхтик сипсиһэ иһэбит.

Эбэтэр:           

Сир ийэм симэҕэ,

Олоҕум бэлэҕэ

Ардыгар мөҕүттэр,

Эмиэ да симиттэ

Сэргэхтик сэмэлиир.

            Анабыл хоһооннор түһүмэхтэрэ бастакы хоһоонуттан саҕалаан элбэҕи толкуйдаталлар, сорохторо дириҥ психологическай хартыына курдуктар. Ойуулуур-дьүһүннүүр да ньыма истиҥник тахсар. Сахалыы уруйунан-айхалынан эбэтэр алгыс тылынан түмүктэнэллэр. Бу кинигэ хас биирдии түһүмэҕэ ураты. Аата кытта “Тааттам сайар салгына” – дьоҥҥо-сэргэҕэ салгын кутугар, өйгө-санааҕа чугас.

            Ытыктабыллаах Александр Федорович, дойдуҥ тыына куруук маннык айар суолгар алгыс буоллун, араҥаччылыы сырыттын!

                                                           Сардаана Хатылаева-Садараайа , 

Баайаҕа модельнай библиотекатын “Көмүлүөк күлүмэ”

литературнай түмсүүтүн хоһоонньута,

Саха Сирин эдэр суруйааччыларын XVI-с

Сүбэ мунньахтарын кыттыылааҕа

Комментировать

Авторизуйтесь

Комментарии


Комментарии 1 - 20 из 0
Начало | Пред. | | След. | Конец

Возврат к списку