ХАРАХААНАП уонна УОҺУК КВАСНИКОВ

16.06.2020

Бу - өбүгэлэрбит бэйэлэрэ кыайбат суолларын атын, биллибэт күүстэр көмөлөрүнэн ситиһээри кырыыһы, абы-хомуһуну тутталлара олохторун биир көстүүтэ буоларын уонна сүөһүлэрин кутуругун, үптэрин-харчыларын ааҕартан атын улахан кыһалҕата суох нэһилиэнньэ үрдүкү араҥата ‒ баайдар майгыларын-сигилилэрин туһунан билиҥҥэ дылы тиийэн кэлбит кэпсээн.

Номоххо сылдьар Харахаанап уонна Уоһук Квасников иккиэн кинээстэр, кинилэр 19-с үйэҕэ олорон ааспыт дьон. Харахаанап Саһар Хаҥалаһыгар кинээстээн сылдьыбыт, Саһар үрэҕин тардыытыгар Бүөр Күөл таһыгар олорбут.

Колонизатордар былаастара кыра буруйу оҥоруу иһин нэһилиэгин дьонун дьүүллүүргэ кинээстэргэ биэрбит бырааптара 1752 с. кэҥэтиллэн хаайар, таһыйар, хандала кэтэрдэр полицейскай солото сүктэриллибит. Харахаанап хайа күн кинээстиэҕиттэн ол дьаһалы дьаныардаахтык толорон барбыт. Ыытар мунньахтара дэҥ кэриэтэ таһыыра суох ааһар эбит. Бүөр Күөлтэн чугас Нуучча Оломо диэн ааттаммыт Саһар үрэҕин оломун таһыгар олорор, тоҕо кэлбитэ уонна сүрэхтэммит аата биллибэт нуучча диэн ааттанар киһи сытыары эркиннээх, киэҥ-куоҥ дьиэтигэр буолбут мунньах кэнниттэн, хотун дьиэтин харбыы сылдьан: «Бүгүн хаана-бааһа суох мунньах буолан ааста ээ!» ‒ диэн хомойбут курдук эппитэ билиҥҥэ дылы кэпсэлгэ сылдьар. Харахаанап дьонугар-сэргэтигэр таһыырдаах, кырыктаах тойонунан аатырбыт.

Кини биир күһүн тыын-тыын атынан, ытынан 9 күн саһылы эккирэтэ сатаан баран сиппэтэх. Баай Барылаах биэрбэтэҕинэ кытаанаҕын билэр эрээри, тойон киһи быһыытынан баҕарбыта туолуохтааҕын курдук санаан, онно эбии булчут дьулурҕата холбоһон улаханнык абарбыт. Атынан ситтэрэн ылан, баһын хампы биитэр сиһин булгу охсорго анаан илдьэ сылдьар сүлүгэһинэн саһыл хаарга үктээбит суолун тобулу баттаан туран:

‒ Түөкүн бэйэлээх, соҕотох харахтаах, сулус ырбалаах киһи айатыгар түбэһэн умса хоруй! ‒ диэн кыраабыт. Аҕыйах хонон баран саһыл, кини эппитин курдук, аҥаар харахтаах оҕонньор айатыгар түбэһэн өлбүт. Харахаанап кырыыһа тиийэн санаатын сиппит үөрүүтүгэр оҕонньорго баайтаһын ынах буутун, буут арыыны биэрэн саһылы ылбыт.

Былыргы саха итэҕэлигэр сыл биир ханнык эрэ күнүгэр этиллибит кырыыс тиийэр диэн өйдөбүл баар. Ол сэттээх күн ханнык ый хаһыс күнэ буоларын биир да киһи билбэтэ үһү, улахан ойуун эбэтэр удаҕан да билэрэ үһү диэн кэпсэлгэ эмиэ суох.

Лаһыак баай уола Уоһук Квасников дьоҥҥо биллэр дьоһуннаах аата Уоһук кинээс. Кини ыраас хааннаах, үчүгэй сэбэрэлээх киһи. Ол да иһин буолуо, бэртээхэй тимир ууһа эрээри «хааным харааран хаалыа» диэн уһанарын уураппыт. Кини чопчу ханна кинээстээбитэ биллибэт эрээри, Маар Хаҥалаһыгар кинээстээбит буолуохтаах. Оччотооҕуга Күүкэй хоту эҥээрэ Маар Хаҥалаһа диэн ааттанара үһү, олохтоохторун 50-ча сыллаахха дылы «маараттар» диэн ааттыыллара. Уоһук олоҕо өрүс үрдүгэр Үчүгэй алаас диэн сиргэ эбит. Бастакы кэргэнэ Өлөксөөндөрөнү кытта хас да сыл олорбуттар эрээри, оҕоломмотохтор. Ол иһин арааран баран, Көгөччөр диэн ааттаах эдэр дьахтары кэргэн ылбыт. Өлөксөөндөрө, ас курдук мыыныллыбыттан, таҥас курдук сириллибититтэн өһүрэн, Уоһук киэн туттар ааттаах сүүрүк Эмньик Кэрэ диэн атын Тоҥуулаахха дьонугар көһөрүгэр илдьэ барбыт. Кини кимнээх кыыстара буолара кэпсээҥҥэ суох эрээри, суостаах-суодаллаах Уоһук баран атын туура тутан ылбат, кинитээҕэр итэҕэһэ суох мөҥүрээн олорор дьон кыыһа буолуохтаах. Оннук дьонунан төрүт олохтоох халыҥ аҕа ууһа, улахан баай, дохсун-бардам Максимовтар эбиттэр.

Уоһук атын күрэттэрээри иитэр уолун Молохочууһу ‒ Иван Квасниковы кигэн Өлөксөөндөрөҕө ыыппыт. (Кини суруктаах таастаах уҥуоҕа Күүкэй соҕуруу эҥээригэр Очокуун тумулугар баар). Уол: ‒ «Хотунум сынньар, мөҕөр, аанньа аһаппат», ‒ диэн ытаан-соҥоон тиийбитин итэҕэйэн бэйэтигэр хаалларбыт. Кини уолу бастаан акка чугаһаппатах, онтон аһаттарар, устунан Тоҥуулаах күөлүгэр ойбонноноллоругар уулаттарар буолбут. Молохочуус биирдэ уулата киирэн баран атын миинньибитинэн күрээн хаалбыт. Өлөксөөндөрө хойутаан билэн: икки аттаах киһинэн эккирэтиннэрбит да, сүүрүк Эмньик Кэрэни сиппэтэхтэр. Кини хайдах гынан Уоһукка куһаҕаны оҥоруон билбэккэ, кыһыытыгар Лаһыак баайтаһын биэтин туттаран аҕалан сиэбит. Өһүөннээх баҕайы дьахтар онон муҥурдамматах. Хочо диэкиттэн аар-саарга аатырбыт удаҕаны ыҥыртаран аҕалан, улаханнык маанылаан туран, Уоһук эдэр ойоҕун абааһы көрөрүн, араарарын курдук абылыырыгар көрдөспүт. Уоһук ханна эрэ ыраата барбыт кэмигэр түбэһиннэрэн удаҕан Көгөччөргө хоно кэлбит. Киэһэ «тоҥорум бэрт, бииргэ сытыах» диэн хоонньоһон утуйбуттар. Уоһук онтон ыла ойоҕун көрүө эрэ кэрэх, ис-иһиттэн киҥэ-наара холлор, абааһы көрөр, кырбыыр идэлэммит. Оннук олоро сатаан баран араарбыт.

Харахаанап мөлтөх-сыппах, аҥала уолугар Омуннаах Огдооччуйа диэн аатын курдук сытыы-хотуу баай дьон кыыһын ойох ылан биэрбит. Дьахтар эрин хара маҥнайгыттан сөбүлээбэтэх. Уоһук бу дьахтары кытта билсиһэн, бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэһэн, холбостохторуна эрэ сатаныах курдук буолбуттар. Кини таптаабыта бэрдиттэн уонна үһүс кэргэммэр баҕар «туйах хатарарданыам» диэн даҕаны буолуо, Огдооччуйаны күрэппит. Харахаанаптар Уоһук дьахтары күрэтээри кэлбитин сэрэйэн, өлбөт эрэ курдук үлтү сынньан баран дьахтары былдьаан ылаары үөл, сүл тоһоҕолоох 8 киһини суолга тоһуйтарбыттар. Уоһук дьахтарын мэҥэстэн тоһуурдаах сиргэ чугаһаан эрдэҕинэ, сабыс-саҥа сулламмыт тоһоҕону өрө тутан кылабачыппытынан, суос бэринэн хаһыытыы-хаһыытыы ойуур иһиттэн дьоннор сырсан тахсыбыттар. Уоһук онтон уолуйбатах.

‒ Оо, Харахаанап обургу ол иһин «алгыс» биэрбэккэ атаарыа дуо, ‒ диэбит. ‒ Кытаанахтык тутус, ‒ диэн, Огдооччуйаҕа «сибис» гынаат, өрөн оҥоһуллубут кымньыытын өрө күөрэччи көтөҕөн:

Чэ, нокойдоруом, бэйэҕититтэн бэйэҕит хоргутаарыҥ! ‒ диэт, бара сатаан тэһиин бигэтинэн испит атын тоһуйан турар дьоҥҥо уун-утары туос бөтөрөҥүнэн түһэрбит. Аты сирэйгэ тоһоҕонон мииннэрэн чаҕытар, табылыннаҕына түөрт атаҕын адаарытар соруктаах «мин аҕай» дэммит бөтөс охсор түгэнэ суох, ат тоҥ күөнүнэн тиэрэ кэбиллэн тоһоҕолуун баҕастыын ыраах эһиллибит. Далайан эрэр иккис киһини Уоһук кымньыытынан төбөтүн сиигинэн курбуулаабыта түөрхэтэнэн эрдэҕинэ, тирии бэргэһэтэ хайа ыстанан, хаан өрө ыһыллан эрэрин, хараҕын кырыытынан көрөн аһарбыт. Саха киһитэ сатыы сылдьыбат, аттаахтара эбитэ буолуо да, эккирэппэтэхтэр. Ол курдук Харахаанап Уоһугу үөрэҕэ кутуллар, бэс сутукатын курдук, бүтэйдии уҥуоҕун мэлиттэриэм диэбитэ табыллыбатах. Быһа баһыйтарар киһитэ буолан, кэлин иирсэ сылдьыбатах.

Омуннаах Огдооччуйа оҕоломмотох. Уоһук туйах хатарара суоҕуттан улахан санааҕа түһэн сырыттаҕына, ийэтэ аатын ааттатыах таҥара дьиэтин туттарарыгар сүбэлээбит. Бастакы үбүлээһинигэр 70 улахан ынах сүөһүнү туттубут. Кини таҥара дьиэтэ тутуллан бүтэригэр тиийбэккэ өлбүт. Ийэтэ ситэртэрбит уонна уолун кэриэһин толорон алтаар анныгар көмтөрбүт.

Борис МАКСИМОВ, Кутана сэл.

«Сунтаар сонуннара» хаһыат 97 -рэ,

20.08.1992 с.

 

Комментировать

Авторизуйтесь

Комментарии


Комментарии 1 - 20 из 0
Начало | Пред. | | След. | Конец

Возврат к списку