Хороҕор муостаах үтүө удьуорун тэниппит Михаил Готовцев 75 сааһын көрсө

16.12.2020

Кэнники кэмҥэ ынах ахсаана лаппа аҕыйаата, сыһыыга-хонууга мэччийэ сылдьарынан да көрдөххө, сылгыга биллэрдик баһыйтарар буолла диэн санаалар элбэхтик этиллэллэр. Кырдьыга да, хороҕор муостааҕы сыллата элбэтэн иитии, өҥүрүк куйааска сиир отун булуу, аам-даам тымныыга хотоҥҥо туруоран, көрөн-харайан, дьылы таһаарыы элбэх сыраны-сылбаны эрэйэр буоллаҕа. Ол да иһин аныгы дьон ынах сүөһүнү иитэртэн туттунар, аҕыйатан эбэтэр эһэн кэбиһэр түгэнэ кэнники сүүрбэ сыл иһигэр элбэх курдук. Онтон сиэттэрэн аныгы саха дьоно, бу аан дойдуну аймаабыт саҥа ыарыыттан харыстанан, төрүт аһы, ыраас салгыны ордорон тыа сиригэр төннөн, хороҕор муостааҕы иитиигэ эргиллиэхтэрэ дуо диэн эрэл санаа кыламныыр. Онуоха олохторун төрүт дьарыкка - сүөһү иитиитигэр анаабыт аҕа саастаах дьоммут дьоһуннаах олохторо, мындыр толкуйдара, сөҕүмэр сатабыллара, үрдүк ситиһиилэрэ инникитин барыбытыгар үтүө холобур буолара саарбахтаммат.

Оннук дьонтон биирдэстэрэ - оскуоланы бүтэриэҕиттэн күн бүгүнүгэр диэри хороҕор муостаахтан чэрдээх илиитин араарбакка үлэлии-хамныы сылдьар, Арассыыйаҕа Саха сириттэн аан бастакы Үлэ Дьоруойа Михаил Николаевич Готовцев буолар. Ытыктабыллаах ыанньыксыппыт тохсунньу 2-c күнүгэр 75 сааһын туоларынан, кини туһунан кылгастык суруйуохпутун баҕардыбыт.      

Михаил Николаевич Уус Алдан улууһун Байаҕантай нэһилиэгин Ыарҕа сайылыгар күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ Готовцева Аграфена Михайловна - Араатар Арыппыана үйэтин тухары ыанньыксыт, уруккута «Бартыһаан Дьөгүөрэп» колхуос аатырбыт үлэһитэ этэ. Кини үлэҕэ сыһыанынан, кыайыгаһынан уолугар үтүө холобур буолан, Михаил адьас кыра сааһыттан сүөһү  иитиитин ыарахан үлэтигэр сыстаҕас буола улааппыта. Ол да иһин, 1966 сыллаахха оскуоланы бүтэрээт, кини Табалаах ферматыгар ыанньыксытынан үлэлии киирбитэ.

Ити сылларга бүттүүн Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн тыа хаһаайыстыбатын экономикатын бөҕөргөтөр, сир үлэтигэр, сүөһүнү иитиигэ үлэ таһымын үрдэтэн, өлгөм бородууксуйаны ылыыны ситиһэр сорук турбута. Саха сиригэр өлгөм үүттээх, эттээх кэлии боруоданы элбэтэр хамсааһын саҕаламмыта. Ол чэрчитинэн Уус Алдан улууһугар 1968 сыллаахха оччотооҕуга колхуос  бэрэссэдээтэлэ, Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын историятыгар эмиэ чаҕылхай кылааттаах Максим  Николаевич Сибиряков Приморьеттан уонна сороҕун ыаллыы Мэҥэ Хаҥаластан симментальскай боруодалаах туҥуй бургунастары аҕалтарбыта. Ити аҕалыллыбыт саҥа сүөһүттэн уонча төбөнү эдэр ыанньыксыкка Михаил Готовцевка туттарбыттара.  

Дьэ, ити кэмтэн ыла Михаил Николаевич сүөһү сүөһүттэн уратытын, тахсар бородууксуйатын кээмэйинэн улахан уратылааҕын бэлиэтии көрбүтэ,  племенной, селекционнай үлэ кистэлэҥнэрин билиэҕин баҕарар санаата уһуктубута. Эдэр ыанньыксыт бу өлгөм үүттээх сүөһүнү хайдах үксэтэр туһунан элбэхтэ толкуйдуура, ынахтарын бэйэтэ аттаран, наардаан саптаран, биэрэр үүттэрин ааҕара уонна суоттуура.           

Ити курдук, сыыйа Михаил зоотехническай билиини баһылыырга санаммыта, онон 1972 сыллаахха Ленинградтааҕы ветеринарнай институкка үөрэххэ киирбитэ. Эдэр киһи билии-көрүү киэҥ эйгэтигэр астына үөрэммитэ, спордунан утумнаахтык дьарыктаммыта. Чэпчэки атлетикаҕа, чуолаан сүүрүүгэ, хайыһарга институт сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ этэ. Хайыһарга I разряд, чэпчэки атлетикаҕа II разряд нуормаларын толорбута. Ону таһынан эдэр киһи ырыаһыт, үҥкүүһүт талааннааҕа. Хомойуох иһин, Михаил Ленинград сииктээх-силбиктээх халлаанын тулуйбакка ыалдьан, үөрэҕин тохтоппута уонна 1975 сыллаахха дойдутугар төннөн кэлбитэ. Ол кэмтэн ыла Михаил Николаевич төрөөбүт дойдутуттан харыс да халбарыйбакка, институкка уонна техник-осеменатордар куурустарыгар ылбыт билиитигэр тирэҕирэн, ыанньыксыт үлэтин науканы кытта ситимнээн, сүөһү  боруодатын тупсарыынан утумнаахтык дьарыктанан, үрдүк көрдөрүүлээх ыанньыксыт аатын үрдүктүк сүгэн кэллэ.

История 1980 сылларга Сэбиэскэй Сойууска тыа хаһаайыстыбатыгар муҥутуур үрдүк көрдөрүүлэр ситиһиллибиттэрин кэрэһэлиир. Ол курдук, Сахабыт сирин тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ XI пятилеткаҕа эмиэ үрдүк көрдөрүүлэри ситиспиттэрэ. Уус-Алдан оройуонугар “Лена”  совхоз бастыҥ ыанньыксыта Пролетарий Дмитриевич Пантилов ынахтан 5014 киилэ үүтү ыыры ситиспитэ. Кинилэртэн үрдүк ыам эстафетатын эдэр ыанньыксыт Владимир Пестряков туппута: 1982-1983 сылларга биирдии ынаҕыттан биэс туоннаттан ордук үүтү ыан, Петр Яковлев, Пролетарий Пантилов үтүө дьыалаларын салҕаабыта. Саха сиригэр ити сылларга өлгөм үүт иһин тыҥааһыннаах күрэхтэһии тэнийбитин аҕа саастаах дьон өйдүүллэр. Ол курдук, 1984 сылтан ынахтан биэс туонна үүтү ыаһын кирбиитин алта ыанньыксыт ылбыта: Павел Шарин – 5711 кг., Михаил Готовцев – 5305 кг, Гаврил Чепалов – 5278 кг, Надежда Васильева – 5124 кг.

1985 сыллаахха  Михаил Николаевич «Сарыысса» уонна «Нарыннаайы» диэн ааттаах рекордаах ынахтара 6700-түү лиитирэ үүтү  биэрбиттэрэ. Михаил Николаевич ситиһиитин кистэлэҥин, үлэлиир ньымаларын биир идэлээхтэригэр мэлдьи кэпсиир, өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттан, уопутун куруук үллэстэр идэлээҕэ. Ол түмүгэр кини 12 төгүл кыһыл көмүс, боруонса мэтээллэринэн, дьупулуомнарынан бириэмийэлэммитэ. Онон Саха сирин чулуу ыанньыксыттарын күөннэригэр дьоһуннук киирбит Михаил Готовцев үлэтэ үрдүктүк сыаналаммыта: 1980 сыллаахха ахсынньы 1 күнүгэр III степеннээх “Үлэ Албан аата” орденынан, 1985 сыллаахха ахсынньы 5 күнүгэр II степеннээх “Үлэ Албан аата” орденынан, 1990 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр I степеннээх “Үлэ Албан аата” орденынан наҕараадаланан, бу орден толору кавалера буолбута. Ити курдук, кини чахчы бэриниилээх уонна таһаарыылаах үлэтинэн өрөспүүбүлүкэ олохтоохторун дириҥ ытыктабылын ылыан ылбыта.

1992 сыллаахха, дойду экономикатын уонна тыа хаһаайыстыбатын тутула тосту уларыйбыт уустук кэмигэр, Михаил Николаевич аймахтарын кытта «Удьуор» бааһынай хаһаайыстыбаны тэрийэн, ылсыбыт үлэтин ыһыктыбакка салгыы сайыннарар суолга туруммута. Сопхуос саҕаттан илдьэ сылдьар үгэһинэн үүттээх ынахтарын наардаан, удьуордаан иитэрэ.  Онон Михаил Николаевич “Элита-рекорд” кылаастаах уһулуччу үрдүк бородууксуйаны биэрбит 9 ынаҕын, 4 атыыр оҕуһун Судаарыстыбаннай племенной кинигэҕэ киллэрбиттэрэ. Маны таһынан, симментальскай боруодалаах сүөһүлээх 5 улууска кини хаһаайыстыбатын биэс бастыҥ оҕуһа атыыламмыта. Олортон «Нарзан» диэн оҕус сиэмэтинэн 27 007 ынах сиэмэлэнэн, «XX үйэ бастыҥ көрдөрүүтэ» диэн Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин 2000 сыллааҕы рекордун быһыытынан бэлиэтэммитэ.

Михаил Готовцев салайааччылаах «Удьуор» баһыынай хаһаайыстыба таһаарыылаах бастыҥ үлэтинэн өрөспүүбүлүкэ сүрүн, тирэх бааһынай хаһаайыстыбаларын ситимигэр киирбитэ. Михаил Николаевич “Үрүлүйэр үрүҥ илгэни ынах ахсаанынан буолбакка, үүт хаачыстыбатынан ылар ордук” диир. Онон ферматын 40-ча ыанньыктаах тутар, ол эрэн ынахтарын аһылыгар, көрүүтүгэр-харайыытыгар ураты болҕомтотун уурар.

Кэлиҥҥи сылларга аатырбыт ыанньыксыт иитэр сүөһүтүн сыыйа искусственнай буоһатыынан голштино-фризскэй боруодаҕа көһөрдө. Кини кэтээн көрүүтүнэн, бу боруода 2-3 көлүөнэтэ ордук үүттүгэн буолар уонна Саха сирин тыйыс усулуобуйатын тулуйумтуо. Бүгүн Михаил Николаевич иитэр сүөһүтэ барыта «элита-рекорд» уонна «элита» кылаастаах. Өрөспүүбүлүкэ статистикаҕа кэмитиэтин 2015 сылынааҕы көрдөрүүтүнэн, 1 фуражнай ынахтан 1 812,7 кг үүт ыаныллар эбит. Оттон племенной хаһаайыстыбалар табаарынайдартан 515 киилэнэн элбэх үүтү ыыллар – 2 327 кг.  Ол курдук, өрөспүүбүлүкэ 10 улууһугар 26 тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр 2000 тахса киилэ үүтү ыыры ситиспиттэр. Оттон биир фуражнай ынахтан 3000 киилэ үүтү ыаһыны алта эрэ хаһаайыстыба ситиспит. Ити алта хаһаайыстыбаттан түөрдэ балай даҕаны бөдөҥ тэриллиилээх хаһаайыстыбалар («Кириэстээх» ТХПК Сунтаартан, “Кладовая Олекмы” ТХПК Өлүөхүмэттэн, “Бөртө сылгы собуота», “Нөмүгү” агрофирма Хаҥаластан). Иккитэ бааһынай хаһаайыстыбалар, ол иһигэр “Удьуор”, 3 850 кг үүтү ыан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн үһүс көрдөрүүлээх тахсыбыт. 

2013 сыл ыам ыйын 24 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Аҕа баһылыга Е.А.Борисов Ыйааҕынан Михаил Николаевич Готовцевка Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бочуоттаах олохтооҕун үрдүк аата, онтон 2014 сыл муус устар 20 күнүгэр Бэрэсидьиэн В.В. Путин Ыйааҕынан Российскай Федерация Үлэ Геройун дьоһун аата иҥэриллибитэ. Онтон үктэллэнэн, Михаил Николаевич “Удьуор” бааһынай хаһаайыстыбата Өрөспүүбүлүкэ Аҕа баһылыгын Гранын ылан, аныгы технологиянан 120 миэстэлээх хотону туттаран, 2016 сылтан тупсаҕай усулуобайаҕа үлэлииллэр. Маны сэргэ кини хаһаайыстыбата сылгы, сибиинньэ уонна куурусса иитиитинэн дьарыктанар.

Үтүө суобастаах кырдьаҕас үлэһит, бэйэтин эрэ үлэтинэн муҥурдаммакка, өрөспүүбүлүкэ бааһынай хаһаайыстыбаларын кытта уопут атастаһарга, эдэр дьон үлэтин-хамнаһын көрөн-истэн сүбэ-ама буоларга кыһаллар.

Михаил Николаевич тапталлаах Тандатын агро хайысхалаах орто оскуолатын кытта ситимнээх үлэни ыытар. Быйыл саас Сахабыт сиригэр кутталлаах ыарыы тарҕанан, оҕолор дьиэттэн үөрэнэллэригэр кыһалҕа үөскээн, Михаил Николаевич 20 оҕоҕо гаджет бэлэхтээн соһуппута. Бу кини үтүө сүрэхтээх, сайдам санаалаах, киэҥ көҕүстээх ураты киһи буоларын өссө биирдэ туоһулуур. Кини биир суруналыыска «Мин билиҥҥи оҕолору, ыччаттары олус сөбүлүүбүн. Кинилэрдиин кэпсэтэр олус интэриэһинэй. Урукку биһигиттэн чыҥха атын дьон» диэн эппитин курдук, олоҕу уонна оҕону таптыыр киһи олоххо уонна оҕоҕо таптала хайа да кэмҥэ уҕараабат эбит.

Бүгүн биһиги үлэнэн дьоллонор туруу үлэһиккэ, чулуу ыанньыксыкка, Арассыыйаҕа Саха Сириттэн маҥнайгы Үлэ Дьоруойугар Михаил Николаевич Готовцевка, хороҕор муостааҕын күннэтэ хайгыы көрөн, үрүҥ илгэтин астына амсайан, чэгиэн-чэбдик сылдьан, уйгулаах-быйаҥнаах олоххо баҕатын хоту уһуннук олороругар баҕарабыт.


Куйаар ситимин матырыйаалынан

Мария Дегтярева-Күндэли суруйда

 

  

 

 

 

Комментировать

Авторизуйтесь

Комментарии


Комментарии 1 - 20 из 0
Начало | Пред. | | След. | Конец

Возврат к списку