Скульптор Афанасий Романов: "Эдэрбиттэн иитиэхтээбит ыра санаабын толордум" "

22.10.2020

«Эйэҕэс майгыннаах эдэркээн Манчаары, эйээрэр куолаһа эймиирэ маардары, эгэй дуо эгэйик, эгэй дуо эгэйик» диэн ырыаны киҥинэйэн ыллыыбын. Бу бар дьон тапталын ылбыт саха саарыныгар анаммыт бэртээхэй ырыа. Маны ыллыы-ыллыы күн бүгүнүгэр диэри элбэх мөккүөрү таһаара турар Дьоруой Манчаарыны боруонсаҕа кутан үйэтиппит биллиилээх скульптортан, үтүмэн элбэх бюст, пааматынньык ааптарыттан Афанасий Афанасьевич Романовтан интервью ыла кэллим. Өрөмүөн диэни билбэтэҕэ быданнаабыт, быһата аныаха диэри «хаһаайына суох» дьиэҕэ киирэммин, кыратык мунаахсыйдым, баччалаах улахан суолталаах үлэни оҥоро сылдьар үтүөкэн дьоммут - худуоһунньуктарбыт хайдах маннык усулуобуйаҕа айа-тута сылдьар бэйэлэрэй диэн санаалар үүйэ-хаайа туттулар...

Афанасий Афанасьевич, биир улахан сыралаах үлэҥ түмүктэммитинэн эҕэрдэлиибин. Дьэ, интэриниэт ситимигэр эн Манчаарыҥ тула мөккүөр бөҕө таҕыста дии. Итини эн хайдах ылынаҕын?

- Мин санаабар, мөккүөрү таһаарбат үлэ диэн суох. Оннооҕор Өксөкүлээх курдук эҥкилэ суох киһи пааматынньыгын тула мөккүөр элбэх этэ. Туох абааһы маһын оҥорбутай, киһитэ туох ааттаах улаханай да диэччилэр бааллар этэ. Оттон Манчаары курдук ураты майгылаах, уустук олохтоох киһи пааматынньыгын тула мөккүөр хайдах тахсыа суоҕай? Уонна дьон пааматынньык бастакы барыйаанын хаартыскатын көрөн баран аймаммыттара. Бастакы барыйааныгар кини эдэр 19-таах уол буоллаҕына, бүппүт барыйааныгар кини быһа холуйан 25-тээх сиппит-хоппут эр бэрдэ буолар. Киһи-киһи толкуйа, хараҕа атын-атын буоллаҕа. Сорох дьон Манчаарыны олоҥхо бухатыырын курдук көрүөхтэрин баҕараллар, сорохтор аныгы спортсменнарга майгынната сатыыллар. Дьиҥэр, биһиги Манчаары дьүһүнүн урукку суруйуулартан эрэ билэр буоллахпыт. Мин ол суруйууларга олоҕуран, кини сорох сыдьааннарын дьүһүнүн учуоттаан оҥорбутум. Уонна оттон элбэх биллиилээх киһи мөссүөнүн үйэтиппит худуоһунньук-скульптор буоларым быһыытынан, бэйэм хайдах көрөрбүнэн оҥорор бырааптаахпын дии саныыбын.

Манчаарыны аҕыйах тылынан туох диэн ойуулуоҥ этэй?    

- Биир тылынан эттэххэ, кини биһиги национальнай геройбут. Ону, аҕыйах сахалартан ураты, бары омуктар билинэллэр. Манчаары пааматынньыгын мунньахха биир даҕаны нуучча утарбатаҕа, арай бэйэбит дьоммут утарбыта буолбуттара. Манчаары туһунан миэхэ оҕо эрдэхпинэ кырдьаҕас эбэм кэпсээбитэ, кини Өксөкүлээҕи кытта саастыы этэ. Эбэм хайдах даҕаны олоҕо суоҕу, сымыйаны кэпсиэн сатаммат. Ол курдук, Манчаары биир даҕаны киһи тыынын быспатаҕа биллэр. Кини айар куттаах киһи – ырыаһыт, олоҥхоһут, оһуохайдьыт. Ырыаларын ис хоһоонун ааҕан көрүҥ – барыта ийэ дойдуга таптал, батталлаах олохтон хараастыы, курутуйуу, дьоллоох олоххо эрэнии. Оннук киһи хара санаанан салайтарыан сатаммат. Ону таһынан Манчаары дьоҥҥо сүрдээх элэккэй, кэпсэтинньэҥ майгытынан сөбүлэтэрэ биллэр. Кинини хаайыыга да, хаатыргаҕа да сыттаҕына сүрдээҕин убаастыыллара эбитэ үһү. Куһаҕан киһини норуот хайдах дьоруой оҥоруой, буолаары буолан, биһиги сахалар. Манчаары тыыннаах сылдьан норуот геройа буолбута кини, бэйэтин эрэ кырдьыгын буолбакка, бар дьон кырдьыгын турууласпытын туоһулуур.

Мин Манчаарыны харахпар эмиэ кыыс курдук нарын сэбэрэлээх, сырдык хааннаах, синньигэс соҕус уҥуохтаах киһи диэн ойуулуур этим. Уонна кини бөдөҥ-садаҥ киһи эбитэ буоллар, тииҥ курдук кытыгырас, кус быһый буолуо суох этэ дии?

- Оннук. Кини уҥуоҕа наһаа үрдүгэ суох ээ, 172 см эрэ. Урукку дьон кэпсээнинэн кэтит сарыннаах уонна синньигэс бииллээх. Уопсайынан, бөдөҥ-садаҥ буолбатах. Аны үчүгэйдик, маанытык таҥнарын сөбүлүүрэ биллэр. Аныгы кэмҥэ олорбута эбитэ буоллар, бар дьон хараҕын далыгар сылдьар, биллэр-көстөр киһи буолуох эбит.

Бу пааматынньыгы төһө өр оҥордуҥ? Онно туох ыарахаттар бааллар этэй?

- Ити скульптураны оҥороору мин 2011 сыллаахха конкурска кыттыбытым. Ол күнтэн аахтахха, тоҕус сыл оҥоһуллубут буолар. Былаан быһыытынан Манчаары Тимир суол вокзалын утары туруохтаах этэ. Адьас атын көрүҥнээх, майгылаах скульптура буолуох этэ. Ону бэйэбит дьоммут, сахалар, утараннар, онно турбатаҕа. Туох барыта үчүгэйгэ буолар дииллэрин курдук, билигин Манчаарыбыт өссө үчүгэй сири булан турар. Онно эскиһин эмиэ уларытан, туруохтаах сиригэр сөп түбэһиннэрэн толкуйдаабытым. Эрдэ эппитим курдук, эдэр уолу көтүрэн, сиппит-хоппут эр бэрдин оҥорбутум. Ону сэргэ Атын эмиэ хаста да уларыппытым. Уопсайынан, Манчаары уонна кини Ата тэҥ персонажтар дии саныыбын. Манчаары ата суох сатаммат, оттон Ат киниэхэ саамай чугас эрэллээх доҕор буолар. Иккиэн ураты эрээри, күүстээх майгылаахтар. Онон кээмэйдэрэ да, дьайар кыахтара да тэҥинэн.

Манчаарыны нуучча куоратыгар Смоленскайга оҥорбут эбиккин дии? Чопчу тоҕо онно үлэлиигин, арыый бэттэх Москубаҕа кутар тоҕо сатамматый?

- 2005 сылтан сайын ахсын Смоленск куоракка тиийэн үлэлиибин. Онно Скульптурнай уонна Литейнай сыахтар бааллар. Бу дьиҥ нууччалыы тыынын тутан турар олус былыргы куорат. Наһаа сөбүлүүбүн. Москубаҕа скульптура кутар сыах элбэх эрээри, мин Смоленскайы ордоробун. Өксөкүлээх скульптуратын дьиҥэр Москубаҕа куттарбытым ээ. Оччолорго Смоленскайы билбэт этим. Москуба билигин уруккута буолбатах, уларыйан хаалбыт. 70-80 сылларга ордук этэ. “Тымныйбыт” курдук. Дьоно-сэргэтэ да оннукка майгынныыр буолбут.

Скульптура хайдах оҥоһуллан тахсарын кылгастык билиһиннэриэҥ дуо?

- Скульптура эскииһин бастаан пластилинтан оҥороллор. Холобур, бу 30 сантиметрдаах эскиис 10 төгүл улаатыахтаах. Ол эбэтэр туойтан 3 миэтэрэлээх скульптураны сыгынньах илиигинэн сыбаан оҥоруохтааххын. Алларанан-үөһэнэн туой бөҕөтүн таһаҕын, хас эмэ туоннаны. Онтон гипсовай халыыпка куттарабыт. Ону анал үөрэхтээх, опыттаах дьон - форматордар эрэ сатыыллар. Захар Никитин уһулбут «Манчаарыга памятник» диэн документальнай киинэтин көрдөххүтүнэ үчүгэйдик өйдүөххүт.

Скульптураны Саха сиригэр кутар тоҕо кыаллыбатый? Матырыйаал суох дуу, биитэр хайдаҕый?

- Саха сиригэр пааматынньык кутарга матырыйаал мэһэй буолбат. Технологиятын да баһыйдахпыт дии. Ону баара тустаах дьарыктанар тэрилтэбит суох. Баар буоллаҕына даҕаны, ол тэрилтэ сылы быһа тугу үлэлиэй? Биһиэхэ сылга биир-икки улахан скульптура кутуллуо. Ол гынан баран, кыра скульптуралары, бюстары оҥоруохха сөп этэ. Урут Худфонд Белинскэй уулуссатын 44 №-дээх дьиэтигэр скульптура кутар сыах баар этэ ээ. Мин уурайан барбытым кэннэ ону суох гыммыттара. Ол билигин арыгы атыылыыр маркет буолан турар. Бу мастарыскыай эмиэ биһиэнэ буолбатах. Урут Наука Академиятын Дьокуускайдааҕы филиалын бас билиитигэр сылдьыбыта, аны Мэрия киэнэ буолар. Бу хосторго 1964 сыллаахтан улахан худуоһунньуктар үлэлээбиттэрэ. Икки сойуус худуоһунньуктара буоламмыт мастарыскыайдары бэйэбитигэр ылыахпытын баҕарабыт да, боппуруос быһаарыллан испэт. Онон «на птичьих правах» олоробут. Сыл ахсын «Освободите» дииллэр. Ол да буоллар, эрэлбитин сүтэрбэппит, кэпсэтии бара турар.

Скульптураны оҥоруоҥ иннинэ дуу, оҥоро сырыттаххына дуу, туох эрэ дьиибэ, түүл-бит курдук биллэн ааһааччы дуо?

- Өксөкүлээх скульптурата дьиҥэр билиҥҥитээҕэр төһө эмэ кыра буолуохтаах этэ. Арай биир түүн пааматынньыгым бүтэһиктээх барыйаанын түһээн көрдүм уонна хайдах маннык үчүгэйдик оҥорон кэбистим диэн соһуйан уһугуннум. Онтум, кырдьыга да, оннук буолбута. Бастакы барыйааммын бүтэрэн бараммын сөбүлээбэккэ алдьаппытым, онтон төһө эмэ улаатыннаран саҥаттан оҥорбутум. Онон харчыта барыта кээмэйигэр барбыта, ол оннугар бэйэм үлэбиттэн астыннаҕым дии. Сорох искусствоведтар наһаа улахан диэн кириитикэлииллэр. Бу диэн эттэххэ, улаханнык быһаарсыбат эрээрилэр. Дьиҥэр, скульптура кээмэйин хааччахтыыр норматив суох ээ. Барыта харчыттан тутулуктаах. Сорох скульптор харчытыгар барыһыраары кыра гына оҥоруо, сорох үчүгэй буоллун диэн, харчытын сүтэрэн туран, улахан гына оҥоруо. Холобур, Манчаарыбар эмиэ оннук, харчы тиийбэтэ, барыта кээмэйигэр баран хаалла. Сүрдээх улахан, үчүгэй скульптура буолла: үрдүгэ 4 миэтэрэ 70 сантымыатыр.

Дьокуускай куорат уопсай архитектуратын туох диэн сыаналыыгын?

- Дьокуускай архитектуратын мөлтөх соҕус диэн сыаналыыбын, бэйэҥ даҕаны көрө сылдьарыҥ буолуо дии. Ол Саха сирин архитектуратын салайан олорор дьонтон олус тутулуктаах. Дьиҥэр үчүгэйдик салайыан сөптөөх, дьоҕурдаах, ураты көрүүлээх киһи элбэх ээ. Уонна ити урукку пааматынньыктары көтүрэллэрин, суулларалларын сөбүлээбэппин. Холобур, Ленин пааматынньыга наһаа үчүгэй тутуу, үйэлэргэ хаалыахтаах диэн саныыбын. Кытайдар оннук политикалаахтар дии.

Мин саамай үөрэ истибитим диэн устудьуоннары үөрэтэр эбиккин. Бэйэҥ билиигин, сатабылгын үүнэр көлүөнэҕэ бэрсэриҥ наһаа үчүгэй дии. Саха ыччатыгар архитектураҕа, скульптураҕа дьоҕурдаах оҕо төһө элбэҕий?

- ХИФУ Инженернай-техническэй институтун "Архитектура и городское строительство" кафедратын «Скульптурное и пластичное моделирование» лабораториятын сэбиэдиссэйэбин. Онон үөрэх дьылын устатыгар манна устудьуоннары кытта үлэлиибин. Хаарыан үөрэхпит бу пандемия, карантин буолан, улаханнык атахтанна. Маннык идэҕэ эдэр киһи дьиэттэн олорон уһуйуллара, биллэн турар, куһаҕан. Илии үлэтэ буоллаҕа дии.

Сахаларга архитектураҕа, скульптураҕа дьоҕурдаах оҕо олус элбэх. Ол эрээри кэнники кэмҥэ бу идэҕэ үксүн кыргыттар үөрэнэ кэлэр буоллулар. Холобур, билигин миэхэ 19 устудьуон баар буоллаҕына, олортон 3 эрэ уол. Дьиҥинэн, архитектор диэн эр киһи идэтэ ээ. Олус үчүгэй бэлэмнээх кыргыттар кэлэллэр, оттон уол тарбахха баттанар.

Хас биирдии худуоһунньук, скульптор ымыы оҥостор баҕа санаалааҕа буолуо дии саныыбын. Эйиэхэ оннук баар дуо?

- Хайа баҕарар скульптор, улахан маастар аатын ылыан баҕарар буоллаҕына, аттаах скульптураны оҥоруохтаах. Бииринэн, Ат скульптуратын оҥоруу олус уустук. Иккиһинэн, киһи аймах түҥ былыргыттан Аты эйэлээх да, сэриилээх да кэмҥэ тыын суолталаах кыыл быһыытынан билинэр. Оттон биһиэхэ сахаларга Сылгы төрүкү сакральнай суолталаах, Дьөһөгөй Айыыга үҥэн-сүктэн кэллэхпит. Онон аттаах скульптураны үчүгэйдик оҥорбут маастар үрдүк таһымҥа тиийдим диэн этинэр кыахтанар. Ол тэҥэ эдэр эрдэхпиттэн испэр илдьэ сылдьыбыт ыра санаабын - Манчаарыбын оҥордум. Инники былааннары сэгэтэн этэр буоллахха, сотору кэминэн Сата Уус скульптурам Ньурбаҕа тиийэн туруоҕа уонна Тыгын Дархан эскиһэ Дьокуускайга дьон дьүүлүгэр тахсыаҕа.

Ытыктабыллаах Афанасий Афанасьевич, үгүс түбүктэн быыс булан интервью биэрбиккэр улахан махтал. Этэҥҥэ чэгиэн сылдьан, бар дьоҥҥун саҥа скульптураларгынан үөрдэ, саха омук архитектурнай нэһилиэстибэтин өссө да уһуннук хаҥата, элбэх ыччаты бу алыптаах эйгэҕэ уһуйа тураргар баҕарабын.


Афанасий Афанасьевич Романов туһунан аҕыйах чахчы:

  • 1953 с. кулун тутар 9-c күнүгэр Дьокуускайга төрөөбүт. Ол күн сэбиэскэй норуот улуу сирдьитин Иосиф Виссарионович Сталины бүтэһик суолугар атаарар кутурҕаннаах күн эбит. Ийэтэ кинини төрөтөн баран, дьиэтигэр саҥардыы тахса сылдьан, 3 аҥаар чаастаах траурнай миитиҥҥэ кыттыбыт.
  • Оҕо сааһа бастаан Аммаҕа, онтон Дьокуускайга ааспыт. Покровка диэн бөһүөлэк оскуолатыгар маҥнайгы кылааска үөрэнэ сырыттаҕына дьоно төттөрү куоракка көһөн киирбиттэр. Куорат оскуолатыгар үөрэҕин ахсыс кылааһынан түмүктээбит.
  • Оскуолаҕа үчүгэйдик үөрэммэт, уруок кэмигэр уруһуйдуу олорор эбит. Онон куорат оскуолатыттан ханна эрэ барарга «көрдөспүттэрин» кэннэ Художественнай училище «Мастер-косторез» диэн прикладной хайысхалаах салаатыгар киирэн үөрэммит. Ону бүтэрэн баран Худфоҥҥа художник-оформитель диэн дуоһунаска үлэлээбит.
  • «Художник-скульптор» идэтин Москубатааҕы Судаарыстыбаннай В.И. Суриков аатынан Художественнай институкка алта сыл үөрэнэн баһылаабыт.
  • 2003 сыллаахха «Саха сирин худуоһунньуктарын Айар сойууһун» тэрийбит. Манна ойуулуур-дьүһүннүүр ускуустубанан дьарыктанар дьон баҕа өттүнэн киириэхтэрин сөп.
  • «Ытык Ийэ» пааматынньыгын бүтэрээри (2012), бюджет харчыта тиийбэккэ, баантан бэйэтин аатыгар 1 мөлүйүөн сууммалаах кирэдьиит ылан турардаах.
  • 2019 сыллаахха Болгариятааҕы Кириллица түмэлигэр А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй бюһун оҥорон бэлэхтээбит. Бюст Пушкин, Достоевскай, Есенин, Толстой, Тургенев, Крылов, Горькай курдук улахан суруйааччылар мөссүөннэрин кытта сэргэстэспит.
  • Скульптор оҥорбут бюстарын, пааматынньыктарын ахсаанын киһи ааҕан сиппэт.
  • Кэргэннээх, үс уол оҕолоох, сиэннэрдээх.

 

 

 

Автор: КҮНДЭЛИ

Комментировать

Авторизуйтесь

Комментарии


Комментарии 1 - 20 из 0
Начало | Пред. | | След. | Конец

Возврат к списку